Trước tốc độ già hóa dân số, việc cải thiện không gian công cộng và phát huy các điểm sinh hoạt gần nơi ở ngày càng cần thiết để người cao tuổi đi lại an toàn, duy trì sức khỏe và gắn bó với cộng đồng.
Khi số người cao tuổi ngày càng tăng, các thành phố cần quan tâm hơn đến môi trường sống, từ đường phố, công viên đến những điểm sinh hoạt cộng đồng. Cùng với việc mở rộng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, việc giúp người cao tuổi đi lại an toàn, duy trì vận động và tham gia các hoạt động xã hội trở thành yêu cầu thiết thực trong quy hoạch, phát triển đô thị.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không gian ngoài trời và công trình công cộng là một trong tám lĩnh vực xây dựng đô thị thân thiện với người cao tuổi. Những tiện ích như lối đi bằng phẳng, ghế nghỉ hay điểm sinh hoạt gần nhà giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập và gắn bó với cộng đồng.
Đưa tiện ích đến gần nơi ở
Singapore đặt khu dân cư ở vị trí trung tâm trong quy hoạch thích ứng với già hóa dân số. Thông qua chương trình Age Well SG, quốc gia này kết hợp cải thiện hạ tầng với phát triển mạng lưới sinh hoạt, chăm sóc cộng đồng, hướng tới mục tiêu giúp người cao tuổi tiếp tục sống độc lập trong môi trường quen thuộc.

Theo Bộ Y tế Singapore, đến tháng 5-2026, mạng lưới trung tâm sinh hoạt dành cho người cao tuổi (Active Ageing Centre) đã tăng từ 154 trung tâm năm 2023 lên hơn 230 trung tâm, giúp hơn 80% người cao tuổi sống gần một điểm sinh hoạt. Việc bố trí các cơ sở gần nơi ở không chỉ giảm trở ngại đi lại mà còn khuyến khích người cao tuổi thường xuyên vận động, giao lưu và tiếp cận các hoạt động hỗ trợ, nhất là những người hạn chế khả năng di chuyển.
Cách tiếp cận này tiếp tục được phát triển qua mô hình khu dân cư thích ứng với già hóa (Age Well Neighbourhoods), triển khai từng bước tại khu dân cư Toa Payoh từ năm 2026. Điểm đáng chú ý là các tiện ích không được phát triển riêng lẻ mà được kết nối với dịch vụ tư vấn sức khỏe, chăm sóc tại nhà và hạ tầng giao thông. Những tuyến đường kết nối nhà ở với các điểm sinh hoạt, dịch vụ thiết yếu cũng được tính đến trong kế hoạch cải tạo, giúp người cao tuổi tiếp cận thuận tiện hơn.
Kinh nghiệm Singapore cho thấy, khả năng tiếp cận cần được tính đến ngay từ khâu quy hoạch khu dân cư. Việc bố trí các tiện ích gần nơi ở phải đi cùng hệ thống giao thông thuận tiện và mạng lưới dịch vụ phù hợp. Sự phối hợp giữa các cơ quan phụ trách quy hoạch, giao thông và y tế vì thế giữ vai trò quan trọng, giúp các công trình và dịch vụ phát huy hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi trong chính cộng đồng nơi họ sinh sống.

Tại Nhật Bản, hệ thống chăm sóc cộng đồng toàn diện được phát triển nhằm kết nối nhà ở với các dịch vụ y tế, chăm sóc dài hạn và hỗ trợ sinh hoạt. Mô hình hướng tới việc giúp người cao tuổi tiếp tục sống tại nơi cư trú khi điều kiện sức khỏe cho phép, đồng thời được hỗ trợ phù hợp khi nhu cầu chăm sóc thay đổi.
Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, hệ thống được tổ chức theo các khu vực sinh hoạt hằng ngày, hướng tới khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong khoảng 30 phút di chuyển. Cách tổ chức này giúp chính quyền địa phương xây dựng mạng lưới chăm sóc phù hợp với đặc điểm dân cư, đồng thời hạn chế những khó khăn phát sinh khi người cao tuổi phải tiếp cận nhiều dịch vụ ở các địa điểm khác nhau.
Trong mạng lưới đó, các trung tâm hỗ trợ cộng đồng giữ vai trò tư vấn, kết nối người cao tuổi với cơ sở y tế, đơn vị chăm sóc và những dịch vụ cần thiết. Các câu lạc bộ, hội dân cư và nhóm tình nguyện cũng tham gia hoạt động hỗ trợ, tạo điều kiện để người cao tuổi duy trì vận động, giao lưu và gắn bó với cộng đồng.
Điểm đáng chú ý trong mô hình Nhật Bản là sự phối hợp giữa các cơ sở chuyên môn, chính quyền địa phương và tổ chức xã hội. Nhờ đó, hoạt động chăm sóc được gắn với môi trường sống hằng ngày, đáp ứng cả nhu cầu về sức khỏe và sinh hoạt cộng đồng. Kinh nghiệm này cho thấy, xây dựng đô thị thân thiện với người cao tuổi cần chú trọng khả năng kết nối và điều phối dịch vụ, bảo đảm người dân được hỗ trợ liên tục, phù hợp với từng giai đoạn sức khỏe.
Đường phố trở thành không gian sinh hoạt
Tại Barcelona (Tây Ban Nha), việc cải tạo đường phố được xem là một giải pháp nâng cao chất lượng không gian sống. Thông qua mô hình “siêu khối đô thị” (superblocks), thành phố tổ chức lại giao thông, hạn chế xe cơ giới đi xuyên qua một số cụm phố, dành thêm diện tích cho người đi bộ, cây xanh và các hoạt động cộng đồng.

Tại quận Eixample, những tuyến phố như Consell de Cent được cải tạo thành các trục xanh, bổ sung ghế nghỉ và không gian đi bộ. Việc tổ chức lại đường phố giúp người dân có thêm nơi nghỉ ngơi, gặp gỡ ngay gần nhà. Với người cao tuổi, môi trường ít phương tiện, có bóng mát và lối đi thuận tiện góp phần khuyến khích vận động, duy trì giao tiếp xã hội và giảm nguy cơ sống khép kín.
Những thay đổi này đã được ghi nhận qua nghiên cứu công bố năm 2026 trên Tạp chí Y tế công cộng châu Âu. Theo đó, chất lượng không gian tại các tuyến phố được cải tạo ở Eixample cải thiện so với khu vực đối chứng, đặc biệt về cây xanh, điều kiện an toàn và khả năng đi bộ. Kết quả cho thấy việc tổ chức lại giao thông có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các hoạt động ngoài trời và sinh hoạt cộng đồng.
Tuy nhiên, hiệu quả cải tạo còn phụ thuộc vào khả năng kết nối giao thông và nhu cầu sử dụng thực tế. Những khu vực chưa kiểm soát tốt phương tiện hoặc thiếu lối tiếp cận phù hợp vẫn có thể gây khó khăn cho người cao tuổi. Vì vậy, việc mở rộng không gian đi bộ cần đi cùng thiết kế an toàn, thuận tiện, nhất là đối với người hạn chế khả năng vận động.
Kinh nghiệm Barcelona cho thấy tiềm năng của việc tận dụng không gian đô thị hiện có để đáp ứng nhu cầu của dân số già hóa. Khi đường phố được tổ chức hợp lý, bổ sung cây xanh và những điểm giao tiếp cộng đồng, các không gian này có thể phục vụ tốt hơn nhu cầu vận động, nghỉ ngơi và sinh hoạt của nhiều thế hệ cư dân.
GỢI MỞ CHO HÀ NỘI
Theo Cục Thống kê, năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, dự báo tăng lên gần 18 triệu người vào năm 2030. Xu hướng già hóa dân số đặt ra yêu cầu ngày càng rõ nét đối với quy hoạch và phát triển đô thị, trong đó có Hà Nội.
Thủ đô hiện có nhiều công viên, vườn hoa, không gian quanh hồ và nhà văn hóa phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và chất lượng hoạt động giữa các khu vực còn khác nhau, nhất là tại những khu dân cư đông đúc, thiếu không gian công cộng.
Từ kinh nghiệm quốc tế, Hà Nội có thể ưu tiên cải tạo những không gian hiện có, hoàn thiện lối đi bộ an toàn, bổ sung ghế nghỉ, cây xanh và kết nối các điểm sinh hoạt với dịch vụ y tế, chăm sóc gần nơi ở. Cùng với nâng cấp cơ sở vật chất, việc duy trì hoạt động văn hóa, thể thao và tăng sự tham gia của người cao tuổi trong quá trình quy hoạch sẽ giúp các không gian công cộng phát huy hiệu quả, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt hằng ngày.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.