Đào tạo nhân lực công nghệ cao:Giáo dục đại học có theo kịp doanh nghiệp?

Với Hà Nội, nơi tập trung nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ, vấn đề đặt ra không chỉ là đào tạo bao nhiêu nhân lực, mà là đào tạo thế nào để sinh viên ra trường có thể làm được việc theo đúng chuyên môn, đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động.

Khoảng cách giữa nhà trường với thị trường lao động

Ở nhiều trường kỹ thuật, những ngành liên quan đến dữ liệu, AI, công nghệ số đang thuộc nhóm thu hút đông đảo sinh viên đăng ký. Điều này cho thấy nhu cầu xã hội lớn nhưng cũng đặt ra áp lực không nhỏ cho các cơ sở đào tạo, trong đó không thể chỉ đổi tên ngành học hoặc thêm vài học phần mới là có thể tạo ra nhân lực công nghệ cao.

Việt Nam đã có chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, với mục tiêu đào tạo đội ngũ nhân lực chất lượng cao tham gia vào các công đoạn của chuỗi giá trị bán dẫn. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghệ dịch chuyển chuỗi cung ứng, Hà Nội có lợi thế đáng kể nhờ hệ sinh thái đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và nguồn sinh viên lớn. Tuy nhiên, lợi thế ấy chỉ trở thành năng lực cạnh tranh nếu các trường đại học chuyển nhanh từ đào tạo theo chương trình khép kín sang đào tạo mở, gắn với phòng thí nghiệm, dự án thật và nhu cầu doanh nghiệp.

PGS.TS Trần Quang Anh, Phó Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông đánh giá, trong bối cảnh các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng phát triển rất nhanh, các cơ sở đào tạo đang đứng trước 3 nhóm thách thức lớn. Thứ nhất, thách thức trong việc cập nhật chương trình đào tạo theo kịp sự phát triển của công nghệ. Thứ hai, thách thức trong việc thu hút, phát triển đội ngũ giảng viên, nhà khoa học và chuyên gia công nghệ trình độ cao. Đặc biệt, việc thu hút chuyên gia quốc tế, chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài, các chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện về cơ chế, chính sách theo hướng linh hoạt, cạnh tranh và đồng bộ hơn. Thứ ba, thách thức trong đầu tư hạ tầng phục vụ đào tạo và nghiên cứu công nghệ cao. Các lĩnh vực như AI, bán dẫn, an ninh mạng đòi hỏi hệ thống phòng thí nghiệm, thiết bị chuyên dụng, nền tảng tính toán, hệ thống mô phỏng và môi trường thực hành tương đồng với doanh nghiệp. Đây là những lĩnh vực cần nguồn lực đầu tư lớn và chiến lược dài hạn.

Từ phía doanh nghiệp, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Công nghệ ezCloud Toàn cầu Nguyễn Hoàng Dương đánh giá, hiện khoảng cách giữa đào tạo đại học và thực tiễn doanh nghiệp vẫn còn khá rõ. Nội dung đào tạo trong nhà trường dù đã có chuyển động nhưng chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ. Trong khi đó, doanh nghiệp cần ở sinh viên nhiều hơn về khả năng áp dụng kiến thức vào bài toán thực tế, chứ không chỉ nắm lý thuyết cơ bản.

Ông Nguyễn Hoàng Dương nhìn nhận, một nguyên nhân khiến chương trình đào tạo chậm cập nhật là quy trình xây dựng, thẩm định và phê duyệt thường kéo dài. Khi công nghệ thay đổi từng tháng, từng quý, nếu chương trình đào tạo chỉ cập nhật theo chu kỳ từng năm, khoảng cách với thị trường lao động là điều khó tránh. Bên cạnh đó, nhà trường không nên chạy theo mọi yêu cầu ngắn hạn của doanh nghiệp, bởi nhu cầu tuyển dụng có thể thay đổi rất nhanh. Điều quan trọng hơn là các trường cần tầm nhìn xa trong khoảng 5 đến 10 năm và dự báo xu hướng công nghệ toàn cầu để xác định năng lực cốt lõi cần trang bị cho sinh viên.

Doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo

Để giải quyết bài toán thực tiễn thị trường lao động, PGS.TS Trần Quang Anh cho rằng, cần triển khai 3 nhóm giải pháp trọng tâm. Một là, đổi mới chương trình đào tạo gắn với hợp tác doanh nghiệp và đối tác công nghệ. Thông qua hợp tác với doanh nghiệp, sinh viên được tiếp cận chương trình đào tạo cập nhật, tham gia các dự án thực tế, giải quyết các bài toán doanh nghiệp và học tập từ các chuyên gia đang trực tiếp làm việc trong ngành. Hai là phát triển đội ngũ và thu hút chuyên gia công nghệ cao. Ba là xây dựng hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ nhà tuyển dụng, đại diện Công ty TNHH Công nghệ ezCloud Toàn cầu cho rằng, nên để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, không chỉ ở các buổi nói chuyện hướng nghiệp, mà ở khâu thiết kế học phần, đưa bài toán thực tế vào giảng dạy, hướng dẫn đồ án và cùng đánh giá sản phẩm của sinh viên. Khi đó, sinh viên có cơ hội tiếp xúc sớm với quy trình làm việc thật, yêu cầu thật và tiêu chuẩn thật của doanh nghiệp.

Thực tế, bài toán đào tạo nhân lực công nghệ cao không chỉ là việc riêng của các trường đại học kỹ thuật. Đây là vấn đề phát triển đô thị tri thức. Riêng tại Hà Nội, thành phố muốn trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo thì phải có nguồn nhân lực đủ tốt. Muốn có nguồn nhân lực đủ tốt thì hệ thống giáo dục đại học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các không gian đổi mới phải kết nối thành hệ sinh thái. Khi đó, sinh viên không chỉ học để lấy bằng, mà được tham gia vào các dự án, phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu, cuộc thi công nghệ, chương trình thực tập và môi trường khởi nghiệp ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.

Đào tạo nhân lực AI, bán dẫn, công nghệ số không thể chạy theo khẩu hiệu hay tâm lý “ngành nào đang nóng thì mở ngành đó”. Thước đo cuối cùng là sau 4 năm, sinh viên có thể tham gia giải quyết bài toán nào của doanh nghiệp, có thể đứng ở đâu trong chuỗi giá trị công nghệ và có đủ năng lực học tiếp trong một thế giới mà công nghệ hôm nay có thể đã cũ vào ngày mai hay không.