Đánh thức nguồn lực di sản của Hà Nội

Trong dòng chảy đời sống đương đại, tư duy sáng tạo cùng công nghệ đang mở ra những cách thức mới để khai thác nguồn tài nguyên ấy, tạo thêm giá trị và động lực cho sự phát triển của Thủ đô.

Khai mở nguồn lực từ di sản

Theo PGS.TS Phạm Duy Đức, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, quá trình hội tụ cư dân từ các vùng đất cổ đã tạo nên cho Thăng Long - Hà Nội hệ thống di sản phong phú, đa dạng, xứng đáng với vị thế “Thành phố di sản” của cả nước.

Từ thực tế đó, TS Bùi Thị Kim Chi, Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho biết, Hà Nội đã sớm quan tâm đến phát triển công nghiệp văn hóa. Từ năm 2007 - 2008, Thành phố bắt đầu nghiên cứu về lĩnh vực này. Năm 2017, Hà Nội ban hành Kế hoạch số 112/KH-UBND, xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một trong những ưu tiên hàng đầu.

Tiếp đó, Nghị quyết số 09-NQ/TU năm 2022 tiếp tục khẳng định định hướng phát triển công nghiệp văn hóa gắn bảo tồn với phát triển, phát huy giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội, xây dựng Hà Nội trở thành “Thành phố sáng tạo”, qua đó nâng cao vị thế Thủ đô trong khu vực và quốc tế.

Bước sang năm 2026, tư duy phát triển văn hóa của Hà Nội tiếp tục có bước chuyển mới: Từ bảo tồn, phát huy giá trị sang coi văn hóa là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chương trình 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, phương thức phát triển văn hóa, gắn bảo tồn di sản với sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa. Kế hoạch 128/KH-UBND cũng tiếp tục cụ thể hóa các định hướng này thành những nhiệm vụ, sản phẩm và tiến độ thực hiện.

Theo TS Nguyễn Doãn Văn, Giám đốc Ban Quản lý di tích danh thắng Hà Nội, đây được coi là bước đột phá trong phát triển Thủ đô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra nhiều việc làm, gia tăng thu nhập, tỷ trọng đóng góp vào GRDP của thành phố và GDP quốc gia, góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống và đời sống của nhân dân.

Với những quan điểm đúng đắn về phát triển công nghiệp văn hóa, Hà Nội có thêm cơ hội đón bắt thời cơ từ thị trường tiềm năng, văn hóa dân tộc, khoa học công nghệ và kinh nghiệm phát triển công nghiệp văn hóa của các nước trên thế giới để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Đưa di sản vào dòng chảy sáng tạo

Nhìn lại, có thể thấy nhận thức về mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển ở Hà Nội đã có sự chuyển động rõ nét. “Kho tàng” di sản Hà Nội không chỉ được lưu giữ như những giá trị của quá khứ mà đang được phục hưng và trao truyền qua tri thức, nghệ thuật và đời sống cộng đồng. Mạch nguồn ấy bắt nguồn từ quá khứ (truyền thống), chảy qua hiện tại (đời sống đương đại) và đổ về tương lai (sáng tạo).

Quan trọng hơn, cách tiếp cận di sản đang có sự chuyển dịch từ khai thác sang chuyển hóa, tạo thêm giá trị thông qua sáng tạo, qua đó góp phần khẳng định vị thế của Hà Nội trong phát triển công nghiệp văn hóa.

Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow”, là một minh chứng. Trong 10 ngày diễn ra, chuỗi sự kiện đã tạo nên không gian văn hóa sôi động, thu hút hơn 250.000 lượt khách, trong đó có đông đảo giới trẻ và du khách quốc tế. Từ đây, các giá trị di sản được chuyển hóa thành những sản phẩm sáng tạo mới, đưa di sản ra khỏi không gian di tích để tiếp cận đời sống một cách sinh động mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi.

Tiêu biểu là chương trình “Âm thanh gốm”, nơi những câu chuyện về gốm được kể bằng âm thanh, ánh sáng, chuyển động, múa, xiếc và nghệ thuật trình diễn đương đại. Lần đầu tiên, các nhạc cụ được chế tác hoàn toàn từ gốm sành truyền thống bước lên sân khấu, đưa sản phẩm làng nghề vào không gian nghệ thuật trình diễn, đồng thời mở thêm hướng phát triển du lịch trải nghiệm.

Tương tự, chương trình “Kết nối di sản - Kiến tạo tương lai” tái hiện lịch sử qua “chuyến tàu âm nhạc xuyên không gian - thời gian”, kết nối các giá trị di sản với cách thể hiện đương đại. Đáng chú ý, những hiện vật âm nhạc quý vốn được lưu giữ trong tủ kính Bảo tàng Hà Nội cũng được đưa vào chương trình, tạo cơ hội để công chúng trực tiếp tương tác và khám phá giá trị của di sản.

Show diễn “Sắc màu Hà Nội” lại khai thác vẻ đẹp di sản qua những bộ áo dài hiện đại. Nhà thiết kế Cao Minh Tiến đưa chất liệu của làng nghề mây, tre đan Phú Vinh (gần 400 năm tuổi) vào trang phục ứng dụng.

Anh chia sẻ, những năm gần đây, anh tự hào khi ngày càng nhiều người trẻ khai thác vẻ đẹp văn hóa, di sản Thủ đô trong các sản phẩm đương đại, đặc biệt là thời trang. Điều này không chỉ góp phần phát huy di sản, tạo ra giá trị sáng tạo và kinh tế mà còn giúp giới trẻ thêm trân trọng, yêu mến và tìm về với các giá trị truyền thống, qua đó góp phần làm tăng sức sống của di sản trong đời sống hôm nay.

Công nghệ số và sức trẻ - động lực để chuyển hóa giá trị di sản

Nằm trong kho tàng di sản của Thủ đô, Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những điển hình về ứng dụng công nghệ số để phát huy giá trị di sản nghìn năm.

TS Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chia sẻ, sau gần một thập kỷ triển khai, công tác số hóa di sản không chỉ phục vụ lưu trữ, bảo tồn mà ngày càng trở thành công cụ “diễn giải di sản”, giúp công chúng chủ động tiếp cận và khám phá các giá trị văn hóa.

Từ không gian trưng bày “Sử đá lưu danh”, nơi các đồ án họa tiết và văn bia chữ Hán trên 82 tấm bia Tiến sĩ được giới thiệu qua màn hình cảm ứng tương tác, đến phần mềm giáo dục di sản “Khơi nguồn Đạo học”, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã từng bước thu hẹp khoảng cách giữa di tích và công chúng. Việc ra mắt phim 3D mapping “Vun đắp hiền tài” ngày 18-9-2026 tiếp tục cho thấy nỗ lực đổi mới cách thức giới thiệu, phát huy giá trị di tích thông qua công nghệ.

Cùng với các thiết chế văn hóa, những người trẻ cũng đang mở rộng cách tiếp cận di sản bằng những mô hình mới. Zero Gallery là một ví dụ, với mô hình trải nghiệm văn hóa tương tác đa giác quan.

Trưởng bộ phận Marketing của Zero Gallery Anh Nguyễn Tiến Thịnh cho biết, dự án khai thác câu chuyện về gia vị Việt Nam và món phở. Để thể hiện ý tưởng này, nhóm xây dựng bối cảnh viễn tưởng về việc bảo tồn gia vị trong tương lai, đồng thời thiết kế không gian trải nghiệm mang hình dáng con tàu nón lá đặt trên bệ phóng hình trống đồng Đông Sơn.

Đội ngũ cũng ứng dụng nhiều giải pháp kỹ thuật, công nghệ như máy chiếu Mirror Head để di chuyển vùng chiếu trên không gian rộng; cảm biến kích hoạt hệ thống phát tinh dầu của các loại gia vị truyền thống như quế, thảo quả, lá mùi già... Không đặt nặng kỳ vọng thương mại ngay từ đầu, những người trẻ coi mô hình này là một “phép thử” để đo lường phản ứng của thị trường và tìm hướng phát triển cho các không gian văn hóa tư nhân.

Sự đón nhận tích cực từ cộng đồng trẻ và du khách quốc tế, chiếm 25 - 30% lượng khách ghé thăm, cho thấy tiềm năng của hướng đi này. Trong tương lai, đội ngũ kỳ vọng không dừng lại ở một không gian đơn lẻ mà phát triển thành chuỗi Day Tour văn hóa tại Hà Nội, mở rộng ra các tỉnh, thành phố khác và xa hơn là giới thiệu ra quốc tế...

Tư duy đổi mới và tâm huyết của những người trẻ cho thấy những hướng tiếp cận mới trong phát triển công nghiệp văn hóa, đồng thời mở thêm động lực cho kinh tế du lịch.

Khi những giá trị mới không làm mất đi giá trị cũ mà giúp giá trị ấy được hiểu sâu hơn, tiếp cận rộng hơn và trao truyền đến các thế hệ tiếp theo, thương mại hóa di sản không chỉ dừng ở khai thác mà còn có thể trở thành một phương thức tái tạo giá trị. Mục tiêu là phát huy năng lực sáng tạo trên nền di sản, để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, tạo ra những giá trị mới cho xã hội và góp phần khẳng định vị thế Thành phố sáng tạo của Hà Nội.