Đánh thức năng lực tiềm ẩn của trẻ khuyết tật

Tháo gỡ rào cản từ lớp học hòa nhập

Toàn thành phố Hà Nội hiện có hàng nghìn trẻ em khuyết tật sinh sống trên khắp 126 xã, phường. Dù hệ thống trường lớp chuyên biệt đã được quan tâm củng cố song mạng lưới này vẫn còn khá mỏng, chủ yếu tập trung tại các phường và một số xã lân cận. Thực tế địa bàn rộng lớn đặt ra bài toán về việc mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho trẻ ngay tại cộng đồng dân cư nơi các em sinh sống. Để mỗi trẻ khuyết tật có thể đến trường, ngành Giáo dục Thủ đô cùng các cơ sở chuyên biệt đã không ngừng nỗ lực chuyển dịch tư duy: Chuyển từ mô hình bảo trợ y tế thụ động sang giáo dục hòa nhập toàn diện dựa trên quyền trẻ em và nhu cầu thực tế của học sinh.

Khác với cách dạy đồng loạt ở môi trường phổ thông thông thường, giáo dục đặc biệt đòi hỏi một quy trình sư phạm vô cùng tỉ mỉ và kiên trì. Tại các trường dạy trẻ khuyết tật như Trường Phổ thông cơ sở Nguyễn Đình Chiểu, Trường Phổ thông cơ sở Xã Đàn hay các trường chuyên biệt tại phường, xã như Bình Minh, Hy Vọng, Thanh Trì, Sóc Sơn..., mỗi học sinh bước vào lớp học đều mang một dạng tật và hoàn cảnh riêng biệt. Để các em có thể tiếp thu tri thức, nguyên tắc căn bản nhất được các thầy cô áp dụng là chương trình phải linh hoạt thích ứng với học sinh chứ không bắt học sinh phải gượng ép theo một khuôn mẫu định sẵn.

Phân tích sâu về nguyên tắc sư phạm này, PGS.TS. Phạm Minh Mục (Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục), nhấn mạnh: "Giáo dục hòa nhập không có nghĩa là đánh đồng mọi học sinh hay bắt một đứa trẻ mang khiếm khuyết phải gồng mình theo một chuẩn chung cứng nhắc. Bản chất của giáo dục hòa nhập là nhà trường và giáo viên phải chủ động điều chỉnh mục tiêu, nội dung, phương pháp giảng dạy để phù hợp với từng khả năng, nhu cầu riêng biệt của trẻ. Chương trình phải thích ứng với học sinh chứ không phải học sinh phải thích ứng với chương trình. Khi chúng ta nhìn nhận đứa trẻ bằng điểm mạnh tiềm ẩn thay vì chỉ nhìn vào phần khiếm khuyết, các em mới có đủ điều kiện thuận lợi và sự tự tin để lĩnh hội kiến thức, hòa nhập cùng bạn bè."

Quán triệt định hướng đó, các nhà trường chuyên biệt đã chủ động xây dựng Kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP) cho từng học trò theo nguyên tắc mục tiêu cụ thể, đo lường được và vừa sức phát triển. Từng bài giảng được chia nhỏ, kết hợp phương tiện trực quan sinh động và phương pháp "cầm tay chỉ việc" để học sinh khiếm thị, khiếm thính hay chậm phát triển trí tuệ từng bước làm chủ kiến thức. Cùng với việc dạy chữ, các trường chú trọng rèn luyện kỹ năng sinh hoạt độc lập, kỹ năng giao tiếp xã hội và xây dựng "vòng bạn bè" thân thiện để xóa tan mặc cảm, giúp các em cảm nhận sâu sắc cảm giác được thuộc về tập thể lớp học.

Bệ đỡ kết nối những nhịp cầu tương lai

Đồng hành sát cánh cùng các nhà trường chuyên biệt trên địa bàn Thủ đô trong suốt nhiều năm qua là dấu ấn đậm nét của Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật thành phố Hà Nội. Với tinh thần đổi mới phương thức hoạt động và ưu tiên hướng mạnh về cơ sở, Hội đã thực hiện xuất sắc vai trò cầu nối đa ngành, huy động tối đa các nguồn lực xã hội hóa để bù đắp những thiếu thốn về trang thiết bị dạy học, chăm sóc sức khỏe và nâng cấp cơ sở vật chất cho các đơn vị giáo dục.

Khẳng định sứ mệnh và trách nhiệm của tổ chức Hội đối với sự nghiệp giáo dục đặc biệt Thủ đô, ông Nguyễn Kim Hoàng, Chủ tịch Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật thành phố Hà Nội, chia sẻ: Một đứa trẻ mang khiếm khuyết về thể chất hay giác quan chỉ thực sự đối mặt với rào cản khi nhà trường và cộng đồng xung quanh chưa kịp thời chuyển biến để hỗ trợ các em. Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật thành phố luôn xác định rõ vai trò là cầu nối liên thông giữa chính quyền, ngành Giáo dục, ngành Y tế và các nhà tài trợ. Chúng tôi không chỉ nỗ lực vận động nguồn lực để tháo gỡ khó khăn về cơ sở vật chất cho các trường lớp chuyên biệt, mà quan trọng hơn là đồng hành cùng đội ngũ giáo viên, bảo vệ quyền học tập bình đẳng và chắp cánh cho khát vọng hòa nhập xã hội của mọi trẻ em khuyết tật trên địa bàn Thủ đô.

Bên cạnh hỗ trợ cơ sở vật chất, sự phối hợp liên ngành giữa Hội và ngành Y tế đã mở ra cánh cửa chăm sóc sức khỏe toàn diện cho học sinh khuyết tật. Bằng việc duy trì phòng khám thường xuyên, miễn phí tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Nội và tổ chức các đoàn y bác sĩ về tận 5 trường, trung tâm chuyên biệt để thăm khám, phân loại sàng lọc, giúp các em được can thiệp y tế và phục hồi chức năng kịp thời. Đây chính là nền tảng thể chất cốt lõi giúp các em có đủ sức khỏe và sự tập trung theo đuổi chương trình học văn hóa dài hạn.

Đặc biệt, nhằm đưa mục tiêu giáo dục hòa nhập chạm đến đích đến bền vững nhất là sự tự lập của học sinh khi trưởng thành, Hội đã chủ động phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp mở các lớp hướng nghiệp thiết thực. Các lớp dạy nghề bấm huyệt xoa bóp cho học sinh khiếm thị Nguyễn Đình Chiểu, nghề làm bánh và chăm sóc da cho học sinh Trường Xã Đàn và Bình Minh, hay nghề làm hoa vải, học may công nghiệp cho học sinh Thanh Trì đã mở ra hướng đi tương lai rộng mở. Việc các doanh nghiệp như Công ty May X19 tiếp nhận học sinh sau đào tạo vào làm việc đã minh chứng sinh động cho tính hiệu quả của chuỗi liên kết: từ nhà trường chuyên biệt, tổ chức xã hội đến doanh nghiệp.

Chia sẻ về những giải pháp triển khai thực tế của Thường trực Hội, ông Bùi Văn Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật thành phố Hà Nội, cho biết: "Để các chương trình trợ giúp đạt hiệu quả thực chất, Thường trực Hội luôn quán triệt phương châm bám sát cơ sở, xuất phát từ nhu cầu cấp thiết nhất của các trường chuyên biệt và từng học sinh. Chúng tôi đặc biệt chú trọng khâu chuyển tiếp từ học chữ sang học nghề. Khi các cháu được trang bị một cái nghề phù hợp với dạng tật và có được việc làm ổn định, đó mới là sự hòa nhập bền vững nhất. Bên cạnh đó, Hội liên tục phối hợp tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ, kỹ năng tham vấn tâm lý và phương pháp giáo dục đặc thù để đội ngũ cán bộ, giáo viên và người chăm sóc có thêm công cụ sư phạm vững vàng khi đồng hành cùng học sinh."

Hành trình hòa nhập của học sinh khuyết tật dẫu còn nhiều thách thức do điều kiện cơ sở vật chất và kinh phí còn hạn hẹp, song sự cộng hưởng trách nhiệm giữa cái tâm của người thầy và vòng tay nhân ái của cộng đồng xã hội đang thắp sáng niềm tin. Nhờ những giải pháp đồng bộ từ bục giảng đến chính sách bảo trợ, các em học sinh có hoàn cảnh đặc biệt tại Thủ đô đang ngày càng tự tin vượt qua rào cản, hòa nhịp cùng dòng chảy cuộc sống và trở thành những công dân tự chủ, có ích cho xã hội./.