Đánh thức ký ức phố nghề qua trải nghiệm nhuộm lụa tơ tằm

Từ ký ức nghề nhuộm Hàng Đào đến sáng tạo trên chất liệu lụa

Diễn ra ngày 15-11, workshop nhuộm lụa tơ tằm “Màu của nắng” nằm trong chuỗi hoạt động của triển lãm, dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong phố”, thuộc Tuần lễ Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Địa điểm tổ chức là Đình Hoa Lộc Thị – ngôi đình gắn với cộng đồng thợ nhuộm từ làng Đan Loan xưa, nơi thờ Tổ nghề nhuộm.

Theo nghệ sĩ Hội Trần, người trực tiếp hướng dẫn tại workshop, khi trở lại tìm hiểu không gian này, chị nhận thấy trên tuyến phố gần như không còn những cửa hàng nhuộm hay kinh doanh lụa như trước. Ngôi đình thờ Tổ nghề cũng nằm khuất trên tầng hai, phải đi qua các cửa hàng mới có thể tiếp cận. Vì vậy, khi thực hiện các tác phẩm tại đây, chị Hội Trần muốn khơi dậy câu chuyện về nghề nhuộm truyền thống xưa.

Nghệ sĩ Hội Trần lựa chọn tiếp cận câu chuyện nghề nhuộm bằng thực hành nghệ thuật. Chị cho biết, trong dự án lần này tập trung vào nhuộm nghệ thuật, khai thác màu sắc và họa tiết trên chất liệu lụa. Điểm nhấn của workshop là kỹ thuật nhuộm lạnh – một phương pháp mà theo nghệ sĩ, chưa phổ biến tại Việt Nam. Khác với cách nhuộm nóng thường được sử dụng trong sản xuất công nghiệp, nhuộm lạnh được chị lựa chọn cho hoạt động thủ công, đòi hỏi người thực hiện chú ý đến cách pha màu, tạo hình và kiểm soát quá trình nhuộm.

Người tham gia được cung cấp khăn lụa tơ tằm dệt thủ công 100%, kích thước 55x55cm, trực tiếp lựa chọn màu sắc và tạo họa tiết theo sở thích. Các cách buộc, tạo hình và phối màu được hướng dẫn để mỗi chiếc khăn có một diện mạo riêng. Sản phẩm hoàn thiện không đơn thuần là vật dụng trang trí mà còn là tác phẩm mang dấu ấn cá nhân.

Nghệ sĩ Hội Trần nhấn mạnh, workshop được tổ chức theo hướng thực hành nghệ thuật, không chỉ hướng dẫn thao tác nhuộm mà còn giúp người tham gia hiểu về màu sắc, bố cục và cách tạo họa tiết. “Mỗi người làm ra sẽ có một sản phẩm riêng, không thể lặp lại được. Tôi muốn mọi người giữ được nét đặc biệt của riêng mình. Không có sản phẩm nào là đẹp hay xấu, bởi những gì thuộc về cá tính của mỗi người đã tạo nên giá trị riêng”, chị Hội Trần nói.

Cũng theo các nghệ sĩ tham gia workshop, chất liệu lụa có đặc tính khác biệt so với nhiều loại vải khác. Nếu các chất liệu thông thường có xu hướng tạo cảm giác đục, lụa mang độ trong và khả năng thể hiện nhiều lớp màu. Đây cũng là yếu tố tạo nên chiều sâu trong lụa truyền thống, khi các lớp màu được xử lý chồng lên nhau.

Với nghệ sĩ Trang Lê, việc sáng tạo trên chất liệu lụa không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là quá trình tiếp nhận và phát triển những giá trị được truyền lại. Chị Trang Lê cho rằng di sản là những giá trị thế hệ trước trao truyền cho thế hệ sau. Điều quan trọng không chỉ là duy trì mà còn phải tiếp tục phát triển để phù hợp với đời sống hôm nay.

Từ kinh nghiệm giảng dạy mỹ thuật cho trẻ em, nghệ sĩ Trang Lê nhận thấy nhiều bạn nhỏ chưa có nhiều cơ hội trải nghiệm trực tiếp các chất liệu và nghề thủ công truyền thống. Vì vậy, những tác phẩm nghệ thuật có tính tương tác như trong dự án “Chuyện Đình trong phố” có thể trở thành điểm khởi đầu để các em quan tâm hơn đến lịch sử, ngành nghề và văn hóa dân tộc.

Khi di sản được tiếp cận bằng trải nghiệm thực tế

Không gian workshop thu hút nhiều gia đình cùng tham gia. Thay vì chỉ quan sát các tác phẩm hay nghe giới thiệu về nghề nhuộm, phụ huynh và trẻ nhỏ được trực tiếp chạm vào chất liệu, lựa chọn màu sắc, thử nghiệm cách tạo họa tiết và hoàn thiện sản phẩm của mình.

Chị Đặng Trần Lệ Quyên, một phụ huynh tham gia workshop cùng con cho biết, chị biết đến workshop qua mạng xã hội và quyết định đăng ký bởi gia đình vốn yêu thích các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật. Theo chị, điểm đáng chú ý của chương trình là giúp người tham gia hiểu hơn về văn hóa Việt Nam thông qua những hoạt động cụ thể, dễ tiếp cận.

“Đây là lần đầu tiên chị được trải nghiệm một workshop có nhiều ý nghĩa như vậy. Con có thể trực tiếp chạm vào vải, chạm vào màu và phối những màu sắc mình yêu thích. Điều đó sinh động hơn nhiều so với việc chỉ xem qua sách vở. Tôi mong muốn qua những trải nghiệm này, con sẽ dần hình thành tình yêu với văn hóa và truyền thống Việt Nam”, chị Lệ Quyên chia sẻ.

Cùng đưa con và bạn bè đến tham gia, chị Chu Thiên Hương (Hà Nội) đánh giá cao việc kết hợp không gian đình cổ với hoạt động thực hành nghệ thuật. Chị cho rằng đây vừa là trải nghiệm mới, vừa giúp trẻ mở rộng hiểu biết về văn hóa, ngành nghề, lịch sử và địa lý. Những kiến thức ấy có thể hỗ trợ việc học tập, đồng thời góp phần hình thành nhận thức về đời sống xã hội.

Ở góc độ người làm nghệ thuật, nghệ sĩ Trang Lê cũng kỳ vọng những hoạt động như vậy sẽ tạo được sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với các ngành nghề truyền thống. Khi được tiếp xúc với tác phẩm và nghe câu chuyện từ những người đi trước, các bạn trẻ có thể tìm thấy cảm hứng, thậm chí định hình những hướng sáng tạo riêng.

Thực tế, bảo tồn nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kỹ thuật hay trưng bày những sản phẩm đã hoàn thiện. Điều quan trọng là tạo điều kiện để tri thức nghề được thực hành, trao truyền và tiếp tục phát triển. Trong đó, workshop nhuộm lụa tơ tằm “Màu của nắng” là một cách tiếp cận cụ thể: Đưa chất liệu lụa, kỹ thuật nhuộm và câu chuyện phố nghề vào không gian đình cổ, đồng thời kết nối với hoạt động sáng tạo của công chúng. Qua đó góp phần khơi gợi sự quan tâm đến lịch sử nghề nhuộm.

Theo nghệ sĩ Hội Trần, điều chị mong muốn nhất là sau khi tham gia workshop, mọi người sẽ tò mò, tìm hiểu và nhắc đến nghề nhuộm truyền thống nhiều hơn. Bởi khi di sản được nhận diện và trở thành một phần trong mối quan tâm của cộng đồng, cơ hội để những giá trị ấy tiếp tục được gìn giữ cũng sẽ rộng mở hơn.

Từ một chiếc khăn lụa được nhuộm thủ công, câu chuyện về nghề xưa được kể lại bằng ngôn ngữ sáng tạo hôm nay. Đó cũng là ý nghĩa của những hoạt động đưa di sản ra khỏi phạm vi trưng bày, để công chúng không chỉ nhìn thấy mà còn được trực tiếp tham gia, trải nghiệm và hiểu hơn về văn hóa truyền thống.