“Đánh thức” giá trị văn hóa, lịch sử 131 vòm cầu đường sắt

Mục tiêu là đưa công trình giàu giá trị văn hóa, lịch sử này trở lại đời sống đô thị, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo tồn kiến trúc và an toàn đường sắt.

Khai mở không gian di sản giữa lòng đô thị

Được xây dựng vào khoảng năm 1900-1902, hệ thống 131 vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên, kéo dài qua khu vực phố Phùng Hưng - Gầm Cầu, là dấu tích kiến trúc gắn với giai đoạn Hà Nội bước vào quá trình hiện đại hóa.

Trải qua hơn một thế kỷ, công trình không chỉ mang giá trị về kiến trúc, kỹ thuật, mà còn góp phần tạo nên dấu ấn văn hóa riêng của khu phố cũ. Tuy nhiên, không gian dưới các vòm cầu chưa được khai thác tương xứng với giá trị lịch sử và cảnh quan.

Việc nghiên cứu tổ chức lại khu vực này vì thế không đơn thuần là chỉnh trang đường phố hay bổ sung địa điểm kinh doanh, mà còn đặt ra yêu cầu tìm được cách bảo tồn và phát huy giá trị công trình trong điều kiện đô thị hiện đại.

Ngày 28-8-2026, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 1542/QĐ-BXD về việc chuyển giao tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt khu vực vòm cầu Phùng Hưng cho thành phố Hà Nội. Đây là cơ sở quan trọng để thành phố triển khai các bước chuẩn bị, hướng tới hình thành một không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại và du lịch gắn với hệ thống vòm cầu lịch sử.

Ngay sau khi nhận bàn giao, thành phố đã giao UBND phường Hoàn Kiếm khẩn trương lập thiết kế đô thị riêng khu vực vòm cầu phố Phùng Hưng - Gầm Cầu tỷ lệ 1/500. Đây là bước cần thiết nhằm xác định định hướng tổ chức không gian, bảo đảm sự thống nhất giữa việc khai thác công trình, chỉnh trang cảnh quan và yêu cầu bảo tồn các yếu tố kiến trúc đang hiện hữu.

Theo đề xuất của liên danh Công ty Đầu tư bất động sản Taseco và Công ty cổ phần Tập đoàn Taseco, dự án được định hướng phát triển thành tổ hợp không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch, kết hợp nghệ thuật công cộng, ẩm thực, hoạt động sáng tạo và các trải nghiệm khám phá đô thị.

Một tuyến đi bộ có thể hoạt động cả ngày lẫn đêm cũng được nhà đầu tư đề xuất, nhằm kết nối các điểm không gian và tạo thêm sức sống cho khu vực.

Phạm vi nghiên cứu dự án dài khoảng 1,71km, gồm khoảng 1,41km dọc tuyến phố Phùng Hưng - Gầm Cầu, từ nút giao Trần Phú - Hà Trung đến ga Long Biên, cùng khoảng 300m các tuyến phố ngang. Trong đó, phần nhà đầu tư đề xuất trực tiếp đầu tư dài khoảng 860m, gồm 127 vòm đá và 4 cầu đường sắt; tổng mức đầu tư sơ bộ được tính trên cơ sở dự kiến đục thông 109 vòm đủ điều kiện.

Phần còn lại có các hạng mục giải phóng mặt bằng, không gian công cộng, vỉa hè và hạ tầng do Nhà nước thực hiện. Tổng mức đầu tư sơ bộ của dự án khoảng 1.137,336 tỷ đồng, trong đó vốn nhà nước dự kiến khoảng 445,026 tỷ đồng, vốn nhà đầu tư khoảng 692,31 tỷ đồng.

Bảo tồn làm nền tảng cho khai thác

Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Taseco Đỗ Việt Thanh cho biết, nhà đầu tư mong muốn đưa hệ thống vòm cầu trở lại đời sống đương đại thông qua những không gian văn hóa, sinh hoạt cộng đồng và dịch vụ phù hợp. Việc khai thác, theo định hướng này, là lấy bảo tồn làm nền tảng; tôn trọng kiến trúc, vật liệu và kết cấu nguyên gốc, đồng thời bảo đảm an toàn cho hoạt động đường sắt.

Đây cũng là yêu cầu khi chuyển một công trình có giá trị lịch sử thành không gian sử dụng mới. Nếu chỉ chú trọng bổ sung dịch vụ, hoạt động thương mại mà làm thay đổi đặc trưng kiến trúc, giá trị riêng của hệ thống vòm cầu có thể bị suy giảm. Ngược lại, nếu phương án bảo tồn không gắn với nhu cầu sử dụng và đời sống đô thị, công trình khó phát huy đầy đủ tiềm năng.

Giá trị của 131 vòm cầu nằm ở sự kết hợp giữa lịch sử, kiến trúc, văn hóa và quá trình phát triển đô thị Hà Nội. Bởi vậy, việc cải tạo không nên chỉ được nhìn nhận như một dự án cảnh quan hay khai thác mặt bằng, mà cần hướng tới sự hài hòa giữa gìn giữ dấu tích lịch sử, tổ chức không gian văn hóa và bảo đảm yêu cầu của hạ tầng giao thông hiện hữu.

Theo báo cáo của Hội đồng thẩm định thành phố Hà Nội, việc nghiên cứu tái thiết, phát huy giá trị không gian đô thị lịch sử, hình thành điểm sinh hoạt cộng đồng, sáng tạo, vui chơi, giải trí và dịch vụ, đồng thời tạo thêm sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng của Thủ đô là cần thiết, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển khu vực theo mô hình kinh tế đô thị, phát triển kinh tế đêm và góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Trên cơ sở đề xuất của nhà đầu tư, ý kiến của chính quyền địa phương và các sở, ngành liên quan, Hội đồng thẩm định thành phố Hà Nội đề nghị nhà đầu tư tiếp tục phối hợp với UBND phường Hoàn Kiếm và Sở Xây dựng Hà Nội, hoàn thiện phương án đầu tư để bảo đảm đồng bộ, thống nhất với Thiết kế đô thị riêng khu vực vòm cầu Phùng Hưng, tỷ lệ 1/500 được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Các hạng mục đầu tư, nhất là đục thông, gia cố và khai thác không gian vòm cầu phải phù hợp với yêu cầu bảo tồn và an toàn đường sắt. Thành phố đặt mục tiêu đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu hoàn thành và đưa dự án vào vận hành trong quý IV-2027, sớm hơn mốc ngày 30-6-2028 do nhà đầu tư đề xuất.

Dự án được đầu tư nhằm hình thành không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch tại khu vực 131 vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên (phố Phùng Hưng - Gầm Cầu); phát triển khu vực theo mô hình kinh tế đô thị, phát triển kinh tế đêm, tạo thành một chỉnh thể thống nhất không gian đi bộ gắn với bảo tồn, phát huy giá trị di sản đô thị, phát triển du lịch, dịch vụ, thương mại.