Đánh thức giá trị trà Việt bằng chất lượng và thương hiệu

Từ lợi thế vùng chè đến bài toán giá trị

Sáng 6-11, tại Hà Nội, Hiệp hội Chè Việt Nam phối hợp với Công ty Vinexad tổ chức Lễ trao giải Cuộc thi “Búp Chè Vàng Việt Nam 2026 - Golden Tea Leafs 2026”, vinh danh các doanh nghiệp, hợp tác xã có sản phẩm chè đạt thành tích nổi bật ở 8 nhóm dự thi. Đây là năm đầu tiên cuộc thi được tổ chức, với hoạt động chấm thi, nếm thử sản phẩm diễn ra ngày 5-11 và lễ trao giải ngày 6-11. Không chỉ ghi nhận nỗ lực nâng cao chất lượng, đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm của các đơn vị sản xuất, chế biến chè, cuộc thi còn góp phần quảng bá những sản phẩm trà tiêu biểu, thúc đẩy xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị trà Việt trên thị trường.

Việt Nam có các vùng chè nổi tiếng như Thái Nguyên, Phú Thọ, Lâm Đồng và những vùng chè Shan tuyết ở miền núi phía Bắc. Khí hậu, thổ nhưỡng cùng phương pháp chế biến khác nhau tạo nên hương vị đặc trưng của từng vùng. Song lợi thế nguyên liệu chưa tự động mang lại giá trị thương mại cao.

Theo số liệu Cục Hải quan công bố trong tháng 9-2026, 8 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu 77.256 tấn chè, thu về khoảng 143,5 triệu USD, giảm 9,8% về lượng và 1,5% về giá trị so với cùng kỳ. Giá bình quân cải thiện, nhưng đầu ra vẫn chịu áp lực.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, Tổng Thư ký Hội Khoa học công nghệ chè Việt Nam Nguyễn Ngọc Bình cho biết, năm 2025, cả nước xuất khẩu khoảng 137.000 tấn chè, thu gần 238 triệu USD, tương đương mức giá bình quân 1,74 USD/kg. Mức giá này không phản ánh giá trị của mọi dòng trà, nhất là trà đặc sản, nhưng cho thấy dư địa gia tăng giá trị còn lớn. Khi chủ yếu bán nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, doanh nghiệp khó hưởng phần giá trị hình thành từ đóng gói, phát triển thương hiệu và phân phối. Ngành chè vì vậy không thể chỉ đặt mục tiêu tăng sản lượng, mà cần nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu có thương hiệu.

Bên cạnh trà truyền thống, người mua ngày càng có nhiều lựa chọn như trà túi lọc, matcha, trà pha sẵn. Tính tiện lợi, nguồn gốc rõ ràng, hình thức đóng gói phù hợp đang trở thành những yếu tố cạnh tranh quan trọng. Với doanh nghiệp, yêu cầu đặt ra là làm mới sản phẩm nhưng vẫn giữ hương vị, bản sắc của trà Việt.

Xây dựng thương hiệu để mở rộng thị trường

Theo ông Nguyễn Ngọc Bình, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là giải pháp quan trọng để ngành chè giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu giá thấp. Doanh nghiệp cần đầu tư chế biến sâu, kiểm soát chất lượng từ vùng trồng, chuẩn hóa quy trình và phát triển sản phẩm phù hợp với từng phân khúc.

Một hướng đi là xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn. Bà Nguyễn Thị Vinh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chè Quân Chu cho biết doanh nghiệp đang liên kết với đối tác phát triển vùng trà hữu cơ quy mô 300ha, hướng tới ổn định chất lượng và minh bạch nguồn gốc. Doanh nghiệp còn định hướng kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm văn hóa trà, tạo thêm giá trị từ cảnh quan và tri thức bản địa.

Tại Thái Nguyên, địa phương đã có 147 mã số vùng trồng chè, diện tích hơn 1.359ha; trên 6.483ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và gần 187ha chè hữu cơ. Đây là nền tảng cho truy xuất nguồn gốc và xây dựng niềm tin với khách hàng. Đáng chú ý, tỉnh đã ra mắt mã nhận diện thương hiệu “Chè Thái Nguyên”, hỗ trợ quản lý thông tin chủ thể sản xuất, sản phẩm và dữ liệu truy xuất.

Theo thông tin công bố tại họp báo Festival Trà quốc tế, 48 doanh nghiệp, hợp tác xã với 130 sản phẩm chè đã tham gia giai đoạn thí điểm cập nhật, chuẩn hóa dữ liệu. Việc này góp phần bảo vệ danh tiếng vùng chè. Tuy nhiên, bao bì đẹp chưa đủ tạo nên thương hiệu mạnh.

Chủ tịch Sao Kim Branding Nguyễn Thanh Tuấn nhận định, nhiều doanh nghiệp có nguyên liệu tốt nhưng chưa xác định rõ giá trị khác biệt. Theo ông Tuấn, thương hiệu gắn với niềm tin, trải nghiệm người dùng, không dừng ở logo hay tên gọi.

Đối với trà, sự khác biệt có thể đến từ giống chè, vùng trồng, cách chế biến, hương vị và câu chuyện văn hóa. Tuy nhiên, mọi thông điệp quảng bá phải được chứng minh bằng chất lượng đồng đều giữa các lô hàng. Nếu người mua nhận được sản phẩm không ổn định, lợi thế thương hiệu cũng khó duy trì.

Ông Vũ Văn Phán, Chủ tịch Hiệp hội Chè Thái Nguyên cho rằng ngành chè cần thay đổi tư duy, không chỉ bán sản phẩm mà còn chuyển tải được câu chuyện văn hóa, chất lượng và giá trị của vùng đất làm ra trà. Định hướng này mở ra cơ hội cho các dòng trà đặc sản, trà quà tặng và sản phẩm gắn với trải nghiệm du lịch.

Ở thị trường trong nước, doanh nghiệp cần quan tâm hơn đến người tiêu dùng trẻ, phát triển quy cách đóng gói tiện dụng, kênh bán hàng trực tuyến và hoạt động thử trà, giới thiệu hương vị. Với thị trường xuất khẩu, yêu cầu trọng tâm là tiêu chuẩn chất lượng, khả năng cung ứng ổn định, thông tin sản phẩm minh bạch và nhận diện thương hiệu đủ sức cạnh tranh.