Đại biểu Quốc hội đề xuất bảo đảm quyền tự quyết của người hiến tạng

Các đại biểu khẳng định sự cần thiết sửa đổi Luật, đồng thời đánh giá dự thảo có nhiều điểm mới, như: Bổ sung cơ chế hiến sau chết tuần hoàn, hoàn thiện thủ tục đăng ký hiến, xây dựng hệ thống điều phối và danh sách chờ ghép trên toàn quốc, tăng cường bảo mật dữ liệu và hỗ trợ người hiến. Tuy nhiên, một số quy định cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm quyền con người, tính tự nguyện và hiệu quả thực thi.

Bảo đảm quyền tự quyết, gia tăng bảo vệ người chưa thành niên

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đề nghị bổ sung quy định bắt buộc xác thực sinh trắc học hoặc sử dụng chữ ký số cá nhân khi đăng ký, thay đổi, hủy đăng ký hiến trực tuyến trên ứng dụng định danh quốc gia, nhằm ngăn chặn việc giả mạo, chiếm đoạt tài khoản hoặc thao tác trái ý chí người đăng ký.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định khẳng định nguyện vọng hiến tạng được đăng ký hợp pháp của người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự và chưa hủy đăng ký, là căn cứ pháp lý cao nhất thể hiện ý chí cá nhân. Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm giải thích cho gia đình và được pháp luật bảo vệ khi thực hiện lấy tạng theo đúng nguyện vọng của người hiến, tránh để sự phản đối của thân nhân làm mất đi cơ hội hiến tặng.

Đại biểu Dương Minh Ánh bày tỏ lo ngại việc cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến tạng, hiến xác sau khi chết có thể dẫn đến xung đột lợi ích trong gia đình, gây áp lực tâm lý hoặc bị lợi dụng thông qua quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi.

Đại biểu đề nghị sửa đổi Điều 10 và Điều 12 theo hướng chỉ cho phép người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, có đầy đủ năng lực nhận thức, đăng ký hiến sau khi chết; việc đăng ký phải có bên thứ ba độc lập chứng kiến, không có quan hệ lợi ích với người đại diện. Đồng thời, cần có sự giám sát của đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em và Hội Bảo vệ quyền trẻ em trong quá trình lấy mô, tạng từ người chưa thành niên.

Đối với trường hợp người hiến dưới 18 tuổi và người đại diện không thống nhất về việc đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến, đại biểu đề nghị tôn trọng quyết định của chính người hiến, bảo đảm quyền tự quyết và quyền trẻ em, tránh tình trạng ép buộc hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể trái với ý chí của người chưa thành niên.

Làm rõ chủ thể quyết định thay khi người hiến qua đời

Đại biểu Trần Thị Nhị Hà đề nghị làm rõ chủ thể quyết định thay thế khi người hiến đã chết, khẳng định giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến hợp lệ và bảo đảm dữ liệu được cập nhật, liên thông, kiểm chứng kịp thời.

Với người chưa đăng ký hiến hoặc không thể hiện được nguyện vọng, dự thảo Luật cần quy định cụ thể người có thẩm quyền quyết định, thứ tự ưu tiên giữa vợ hoặc chồng, cha mẹ, con đã thành niên và các chủ thể liên quan; đồng thời xác định cách xử lý khi có ý kiến bất đồng để tránh ách tắc trong thực tiễn.

Đối với quy định bảo mật thông tin, đại biểu Trần Thị Nhị Hà đề nghị cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ danh tính và nhu cầu nhân văn của người hiến, người nhận, đồng thời giữ vững nguyên tắc bảo mật nhằm ngăn ngừa môi giới, mua bán mô, tạng, gây áp lực và xâm phạm đời tư.

Đại biểu cũng đề nghị kiểm soát chặt yếu tố nước ngoài và hoạt động xã hội hóa có điều kiện. Theo đó, cần phân biệt quyền của người bệnh Việt Nam ra nước ngoài điều trị hợp pháp với việc công dân Việt Nam ra nước ngoài hiến mô, tạng và người nước ngoài được ghép tạng tại Việt Nam. Việc kiểm soát phải hướng tới phòng, chống mua bán, môi giới xuyên biên giới và “du lịch ghép tạng”; đồng thời hoàn thiện quy định về kiểm dịch, hải quan, truy xuất và hợp tác quốc tế trong vận chuyển mô, bộ phận cơ thể người qua biên giới.

Cân nhắc khi thành lập quỹ hiến tạng ngoài ngân sách

Về tài chính, đại biểu Trần Thị Nhị Hà đề nghị làm rõ nguồn và trách nhiệm chi trả toàn bộ quy trình hiến, lấy, bảo quản, vận chuyển mô, tạng; chăm sóc sau hiến và hỗ trợ thân nhân người hiến sau khi chết, bảo đảm người hiến và gia đình không phải gánh chi phí phát sinh từ hoạt động hiến tặng nhân đạo. Đồng thời, cần cho phép thành lập quỹ hiến tạng theo mô hình quỹ xã hội, quỹ từ thiện, với cơ chế công khai tài chính, kiểm toán và giám sát chặt chẽ để huy động nguồn lực hợp pháp.

Ở góc độ khác, đại biểu Dương Minh Ánh cho rằng, việc thành lập thêm quỹ ngoài ngân sách cần được cân nhắc kỹ, bởi nếu thiếu cơ chế quản lý minh bạch, quỹ có nguy cơ bị lạm dụng, làm mất lòng tin của các nhà tài trợ.

Do đó, đại biểu đề nghị không thành lập quỹ độc lập mới mà tích hợp nguồn lực vào quỹ hỗ trợ khám bệnh, chữa bệnh hiện có. Trường hợp duy trì quỹ hiến tạng, cần quy định hoạt động dưới hình thức tiểu quỹ từ thiện, nhân đạo, được kiểm toán độc lập hằng năm và công khai báo cáo tài chính trên các phương tiện thông tin đại chúng, góp phần bảo vệ uy tín và thúc đẩy phong trào hiến tạng quốc gia.