Từ chuyến bay có người lái đầu tiên của máy bay điện thương mại CE-25A tại Trung Quốc đến những nguyên mẫu hàng không điện cỡ lớn tại Mỹ và châu Âu, ngành hàng không thế giới đang bước vào giai đoạn thử nghiệm những phương thức bay ít phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch.

Chuyến bay có người lái đầu tiên của CE-25A, mẫu máy bay điện thương mại do Tập đoàn Máy bay thương mại Trung Quốc (COMAC) phát triển tại tỉnh Sơn Đông của nước này đã đánh dấu cột mốc đáng chú ý trong nỗ lực điện hóa ngành hàng không. Đây không chỉ là bước tiến của một dự án nghiên cứu riêng lẻ, mà còn cho thấy công nghệ động cơ điện đang được mở rộng từ những máy bay huấn luyện cỡ nhỏ sang phương tiện vận tải hành khách có quy mô lớn hơn.
Theo COMAC, CE-25A có trọng lượng cất cánh tối đa 10 tấn, sức chở 19 hành khách, tốc độ hành trình 300 km/giờ và tầm hoạt động thiết kế 400 km. Trong chuyến bay thử nghiệm đầu tiên có người lái, máy bay chở hai phi công và một kỹ sư bay thử. Chuyến thử nghiệm kéo dài gần 58 phút, trong đó thời gian thực sự ở trên không là hơn 16 phút, với quãng đường khoảng 60,4 km.
Điểm đáng chú ý của CE-25A nằm ở cấu hình động lực điện phân tán. Thay vì sử dụng một hoặc hai động cơ cánh quạt truyền thống, máy bay được trang bị 10 quạt điện dạng ống dẫn khí, bố trí dọc hai bên cánh. Cách tiếp cận này cho phép phân bổ lực đẩy tại nhiều vị trí, mở ra khả năng tối ưu khí động học và hiệu suất vận hành.

CE-25A đã thực hiện chuyến bay tự động không người lái đầu tiên hồi tháng 2-2026 và hoàn thành 19 lần kiểm chứng trước khi chuyển sang thử nghiệm có phi công. Cơ quan Hàng không dân dụng Trung Quốc (CAAC) đã tiếp nhận hồ sơ xin cấp chứng nhận kiểu loại.
Tại Mỹ, Heart Aerospace đang theo đuổi hướng đi tương tự nhưng lựa chọn giải pháp kết hợp điện và nhiên liệu truyền thống. Tháng 8-2026, chuyến bay đầu tiên của X1, nguyên mẫu máy bay điện có kích thước lớn nhất từng bay theo công bố của hãng, đã được tiến hành. X1 có sải cánh 32,3 m, trọng lượng cất cánh hơn 11,3 tấn và sử dụng hệ thống động lực điện công suất hơn 1 MW. Chuyến bay thử nghiệm kéo dài 27 phút tại bang New York.
X1 là nền tảng thử nghiệm công nghệ để Heart Aerospace phát triển ES-36, mẫu máy bay hybrid-electric dự kiến chở 36 hành khách. Theo thiết kế, máy bay có thể hoạt động hoàn toàn bằng điện trong khoảng 200 km, trong khi hệ thống turbine phát điện bổ trợ giúp mở rộng tầm bay lên khoảng 1.200 km. Hãng đặt mục tiêu thực hiện chuyến bay đầu tiên của máy bay tiền sản xuất trong nửa cuối năm 2028 và hướng tới khai thác thương mại năm 2031, sau khi hoàn tất chứng nhận. Tháng 9-2026, hãng hàng không JSX công bố thỏa thuận đặt mua 50 chiếc ES-36, kèm quyền mua thêm 50 chiếc. Đây là tín hiệu cho thấy các hãng hàng không bắt đầu quan tâm đến khả năng khai thác thương mại máy bay điện hóa mới.
Một hướng phát triển khác là máy bay điện cất hạ cánh thẳng đứng (eVTOL). Joby Aviation thúc đẩy phát triển taxi hàng không điện, với các chuyến bay thử nghiệm có người lái trong chương trình thí điểm tích hợp eVTOL tại khu vực Dallas-Fort Worth vào tháng 9-2026. Những phương tiện này không nhằm thay thế máy bay chở khách truyền thống mà hướng đến kết nối sân bay, trung tâm đô thị và những địa điểm khó tiếp cận bằng giao thông mặt đất.

Ở châu Âu, Pipistrel Velis Electro của Slovenia đã chứng minh máy bay điện có thể bước vào khai thác thực tế. Đây là máy bay huấn luyện hai chỗ ngồi, được Cơ quan An toàn hàng không châu Âu (EASA) cấp chứng nhận kiểu loại năm 2020. Đến năm 2024, hơn 100 chiếc đã được sản xuất và hoạt động tại các trường đào tạo phi công ở hơn 30 quốc gia.
Các tập đoàn hàng không lớn cũng không đứng ngoài xu hướng. Airbus và các đối tác đang nghiên cứu kiến trúc điện hybrid công suất lớn, trong khi Airbus cùng MTU Aero Engines thúc đẩy phát triển động cơ điện sử dụng pin nhiên liệu hydro. Công nghệ này chuyển hóa hydro thành điện năng thông qua phản ứng hóa học, sau đó cung cấp năng lượng cho động cơ điện. Đây là hướng nghiên cứu có tiềm năng mở rộng phạm vi ứng dụng của động lực điện vượt ra ngoài giới hạn hiện tại của pin lithium.
Những bước tiến trên cho thấy điện hóa hàng không đang chuyển từ nghiên cứu lý thuyết sang thử nghiệm các cấu hình máy bay phục vụ nhu cầu vận tải cụ thể. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất vẫn là mật độ năng lượng của pin.
Khác với ô tô, máy bay phải mang toàn bộ nguồn năng lượng trong suốt hành trình, đồng thời bảo đảm đủ năng lượng cho cất cánh, leo cao, bay hành trình, hạ cánh và các tình huống dự phòng. Mỗi kilogram pin tăng thêm đều ảnh hưởng đến trọng lượng cất cánh, tải trọng hành khách và hiệu quả khai thác. Trong khi đó, nhiên liệu hàng không truyền thống có mật độ năng lượng theo khối lượng cao hơn rất nhiều so với pin hiện nay.
Đây là lý do máy bay điện hiện tại chủ yếu hướng tới tuyến bay ngắn, huấn luyện, vận tải khu vực hoặc taxi hàng không. Ngay cả với CE-25A, tầm bay thiết kế 400 km cũng không đồng nghĩa máy bay có thể khai thác thương mại trên toàn bộ cự ly này trong mọi điều kiện. Các hãng còn phải tính đến năng lượng dự trữ, thời tiết, tải trọng và yêu cầu an toàn.
Bên cạnh đó, hệ thống sạc công suất lớn tại sân bay, khả năng cung cấp điện ổn định, tiêu chuẩn an toàn pin, quy trình cứu hộ và chứng nhận kiểu loại cũng là những bài toán phức tạp.

Dù vậy, tiềm năng kinh tế của hàng không điện không chỉ nằm ở khả năng giảm phát thải. Động cơ điện có cấu trúc cơ khí đơn giản hơn turbine truyền thống, ít bộ phận chuyển động và có thể giảm nhu cầu bảo dưỡng ở một số hạng mục. Chi phí năng lượng cũng có cơ hội thấp hơn khi sử dụng điện thay cho nhiên liệu hàng không.
Về dài hạn, hàng không điện có thể phát triển theo nhiều hướng song song: pin thế hệ mới cho máy bay cự ly ngắn, động lực hybrid-electric cho vận tải khu vực, pin nhiên liệu hydro cho những phương tiện có yêu cầu tầm bay lớn hơn và eVTOL phục vụ giao thông đô thị.
Đối với Việt Nam, xu hướng điện hóa hàng không mở ra cơ hội phát triển một lĩnh vực công nghệ mới, dù khả năng ứng dụng cần được nhìn nhận theo từng giai đoạn. Với đặc điểm địa lý có nhiều đô thị lớn, khu vực ven biển, hải đảo và các điểm du lịch cách xa trung tâm, máy bay điện cỡ nhỏ và eVTOL có thể tạo ra những phương thức kết nối mới, bổ trợ cho hệ thống giao thông hiện hữu.
Tuy nhiên, cơ hội của nước ta sẽ không nằm ở việc nhập khẩu và khai thác máy bay điện nước ngoài, bởi thị trường này còn đòi hỏi nhiều lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ như pin, động cơ điện, hệ thống quản lý năng lượng, vật liệu nhẹ, phần mềm điều khiển và hạ tầng sạc. Thay vào đó, Việt Nam có thể từng bước tham gia chuỗi cung ứng thông qua hợp tác công nghệ, nghiên cứu và phát triển năng lực sản xuất trong nước.
Nhìn chung, giai đoạn cuối thập niên 2020 và đầu thập niên 2030 sẽ là thời điểm quan trọng để kiểm chứng khả năng thương mại hóa máy bay điện cỡ lớn. Máy bay điện dĩ nhiên chưa thể chinh phục những hành trình xuyên lục địa. Nhưng ở những cự ly ngắn nơi nhu cầu năng lượng vừa phải, chúng có cơ hội tạo ra thay đổi đáng kể.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.