“Cuộc chiến vi mạch” - cuốn sách giải mã sức mạnh của “dầu mỏ mới” trong kỷ nguyên bán dẫn

Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII diễn ra tại Hà Nội vừa qua đã trở thành dấu mốc quan trọng cho những người làm sách và yêu sách cả nước. Trong danh sách những tác phẩm được vinh danh, “Chip War - Cuộc chiến vi mạch” (do Nhã Nam và NXB Thế Giới ấn hành) nổi lên như một hiện tượng đặc biệt. Đây là tác phẩm hiếm hoi về đề tài công nghệ - kinh tế chuyển ngữ nhận được sự đánh giá cao từ Hội đồng giải thưởng nhờ tính thời sự và chiều sâu tri thức, cung cấp một thế giới quan sắc sảo về thứ tài nguyên đang tái định hình trật tự thế giới.

Tác giả Chris Miller, với nền tảng học thuật từ các đại học danh tiếng Harvard và Yale, hiện là Phó Giáo sư tại Đại học Tufts, đã dành nhiều năm thực hiện hơn 100 cuộc phỏng vấn để hoàn thiện bản “biên niên sử” này. Cuốn sách không chỉ là một tài liệu lịch sử kỹ thuật khô khan mà là một công trình nghiên cứu thực chứng, bóc tách sự vận hành của chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua những câu chuyện cá nhân sống động. Từ “cuộc đào tẩu” của nhóm tám kỹ sư rời bỏ Shockley Semiconductor năm 1957 để đặt nền móng cho Thung lũng Silicon, cho đến những phi vụ gián điệp công nghệ kịch tính thời Chiến tranh Lạnh, Miller đã chứng minh rằng: Một ngành công nghiệp có thể tác động mạnh mẽ đến vận mệnh của cả một quốc gia.

Trong cuốn sách, Chris Miller đưa ra một nhận định sắc sảo: Nếu cán cân quyền lực của thế kỷ XX xoay quanh tài nguyên dầu mỏ, thì ở thế kỷ XXI, cuộc chiến này đã chuyển sang chip bán dẫn - thứ tài nguyên khan hiếm và quan trọng gấp bội. Chất bán dẫn không chỉ là những miếng silicon nhỏ bé; chúng là “trái tim” của điện toán hiện đại, có mặt trong mọi thiết bị từ điện thoại, ô tô đến vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, cũng chính Chris Miller nhấn mạnh rằng, sự phát triển của vi mạch không chỉ là thành tựu khoa học thuần túy mà còn là kết quả của các chiến lược quản lý chuỗi cung ứng khốc liệt. Tác giả dẫn chứng về “Định luật Moore” (một quan sát thực nghiệm của Gordon Moore chính nhà đồng sáng lập Intel năm 1965, dự báo rằng số lượng bóng bán dẫn (transistor) trên một vi mạch tích hợp sẽ tăng gấp đôi sau mỗi khoảng 2 năm, trong khi chi phí sản xuất giảm) không chỉ dưới góc độ kỹ thuật mà như một áp lực kinh tế khủng khiếp, buộc các doanh nghiệp phải không ngừng chạy đua để thu nhỏ kích thước bóng bán dẫn xuống mức nanomet - nhỏ hơn hàng trăm lần so với một con virus corona.

Điểm phân tích đắt giá nhất trong “Chip War” nằm ở việc vạch trần các nút thắt độc quyền trong chuỗi giá trị. Khác với dầu mỏ vốn có thể khai thác ở nhiều nơi, sức mạnh tính toán toàn cầu hiện nay lại phụ thuộc vào những vị thế độc tôn đến nghẹt thở. Điển hình là Công ty ASML của Hà Lan với 100% thị phần máy quang khắc cực tím (EUV), hay TSMC tại Đài Loan (Trung Quốc) sản xuất tới 37% sức mạnh tính toán mới mỗi năm. Miller chỉ ra rằng, nếu so sánh với 40% thị phần dầu mỏ của OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ), thì sự chi phối của một số ít công ty công nghệ này còn đáng kinh ngạc và nguy hiểm hơn gấp bội. Sự tập trung quyền lực này biến ngành bán dẫn thành một chiến trường địa chính trị gay gắt, nơi một sự đứt gãy nhỏ cũng có thể làm tê liệt nền kinh tế toàn cầu.

Đối với độc giả Việt Nam, cuốn sách mang đến những bài học thực tiễn về việc xây dựng hệ sinh thái bán dẫn. Tại các buổi tọa đàm về tác phẩm, nhiều chuyên gia như ông Phùng Việt Thắng (Giám đốc Intel Việt Nam) và ông Nguyễn Việt Hải (Giám đốc công nghệ SNS) đều nhận định: Đây là thời điểm “vàng” để Việt Nam dấn thân. Tuy nhiên, qua lăng kính của Miller, chúng ta thấy rõ rằng không một quốc gia nào có thể tự chủ hoàn toàn 100% quy trình. Thay vào đó, bí quyết thành công nằm ở tư duy mở, sự liên kết chặt chẽ với nghiên cứu khoa học cơ bản và khả năng chọn lọc khâu tham gia phù hợp trong mạng lưới toàn cầu mà các cường quốc đang nắm giữ.

Sự đón nhận của độc giả dành cho “Chip War”, cùng những đánh giá tích cực từ các tờ báo uy tín như The New York Times hay Financial Times, đã khẳng định tính dự báo cao của tác phẩm. Việc vinh danh cuốn sách tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII không chỉ ghi nhận nội dung xuất sắc mà còn cho thấy tầm nhìn của hội đồng chuyên môn trong việc bám sát hơi thở thời đại. Cuốn sách đã vượt xa khuôn khổ một tác phẩm lịch sử, trở thành chiếc la bàn tri thức giúp các nhà quản lý và thế hệ trẻ hiểu rõ “luật chơi” toàn cầu.

Trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng, những tác phẩm có hàm lượng tri thức cao như “Chip War” chính là nguồn năng lượng tinh thần quan trọng. Nó thôi thúc tinh thần học hỏi liên tục và khơi dậy khát vọng tự cường, giúp Việt Nam không chỉ là người quan sát mà còn là một mắt xích chủ động trong cuộc đua công nghệ đang định hình lại tương lai nhân loại.