Cùng “Tên xưa gọi nhớ” đến với các địa danh Thành phố Hồ Chí Minh

Hướng độc giả đến những trang viết về ý nghĩa, lịch sử của những tên gọi trong quá khứ, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu cuốn sách “Tên xưa gọi nhớ - Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi 168 xã, phường, đặc khu tại Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Lê Đức Quy và Huỳnh Ái Thy. Tập sách vừa được tái bản lần 1 với những chỉnh lý, bổ sung, cập nhật một số thông tin chính xác hơn đáp ứng yêu cầu của độc giả và tiếp thu phản hồi, góp ý từ những nhà nghiên cứu uy tín.

Cuốn sách được xuất bản với định dạng bỏ túi nhỏ gọn, độ dày 188 trang, gồm 4 phần chính: Các mốc thời gian cần lưu ý; Đặc điểm hình thành các địa danh; Những điều thú vị về các địa danh; Nguồn gốc ý nghĩa tên gọi.

Mốc thời gian các tác giả đề cập trong cuốn sách được tính kể từ năm 1698 khi chúa Nguyễn Phúc Chu phong tướng Nguyễn Hữu Cảnh làm Thống suất vào Nam kinh lược và chính thức tổ chức bộ máy hành chính ở vùng đất Nam bộ cho đến năm 2025 khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và tỉnh Bình Dương được sắp xếp thành thành phố mới có tên gọi là Thành phố Hồ Chí Minh.

Theo các tác giả, các địa danh Nam bộ được hình thành trong quá trình khai phá, mở đất ở phương Nam từ cuối thế kỷ XVII. Các tên gọi phản ánh môi trường sống, đặc điểm địa hình, thủy văn, văn hóa bản địa, cũng như những dấu ấn lịch sử - xã hội của từng thời kỳ. Có thể phân loại các tên gọi theo các nhóm. Dựa vào yếu tố tự nhiên: Nhiều địa danh được đặt dựa trên các yếu tố liên quan đến địa hình, thủy văn như “gò” (Gò Vắp), “vũng” (Vũng Tàu), “hải” (Long Hải). Một số mượn từ gốc tiếng Khmer, Chăm sau đó Việt hóa như Cần Giờ (có thể từ tên Kân Chơ/Kancho). Bên cạnh đó, khi khai phá đất mới, người dân lấy tên loài cây trồng hoặc sản vật tự nhiên đặc trưng của vùng đất để gọi tên như “Sài Gòn”, “Hóc Môn”, “Dầu Tiếng”, “Vườn Chuối”, “Vườn Lài”.

Dựa vào yếu tố văn hóa - xã hội hoặc các công trình, cơ sở hạ tầng: Địa danh không chỉ chịu sự ảnh hưởng của địa hình tự nhiên mà còn là sự phản ánh của đời sống văn hóa, bản sắc và tập tục đặc trưng của cư dân địa phương. Một số không gian lưu trú lấy tên các địa điểm tín ngưỡng hoặc không gian sinh hoạt cộng đồng làm tên gọi như “chợ” (Chợ Quán, Chợ Lớn), “xóm” (Xóm Chiếu)… Một số địa phương lấy tên các công trình hoặc hạ tầng đặc trưng trên địa bàn để đặt thành địa danh như “dinh”, “cầu” (Cầu Kiệu, Cầu Ông Lãnh), “bến” (Bến Thành), “thủ” (Thủ Dầu Một, Thủ Thiêm)…

Dựa vào tên quê hương hay các nhân vật, sự kiện lịch sử: Trong quá trình rời quê hương vào phương Nam mở cõi, người dân đã lấy tên quê hương, gốc gác để đặt tên cho các vùng đất mới được khai hoang, lập làng. Đây là cách để người xưa nhớ về nguồn cội như Tân Bình (Bình Định), Phú Nhuận (Phú Yên),… Người dân cũng dùng tên gọi riêng để đặt cho địa danh mình sinh sống như sự tri ân tưởng nhớ công lao của các bậc tiền hiền, hậu hiền, những người có công với địa phương như “Ông Lãnh”, “Bà Điểm”, “Trừ Văn Thố”, “Bảy Hiền”, “Diên Hồng”…

Đặc biệt, trong các tên gọi địa danh xuất hiện nhiều lần chữ “Bình” hoặc chữ “An” cho thấy ý nghĩa về một lời cầu chúc của người xưa cho sự bình yên, an cư đối với vùng đất mới được khai phá, thường xuyên phải đối phó với xung đột biên giới, thú dữ và chiến tranh.

Được viết ngắn gọn, súc tích, cuốn sách “Tên xưa gọi nhớ” vừa tổng hợp những cột mốc thời gian hình thành, sự biến đổi tên gọi của từng địa danh, vừa đan xen các huyền tích, câu chuyện truyền khẩu trong dân gian. Theo dòng chảy lịch sử, có những địa danh xuất phát từ mỹ từ, cổ tự, được đặt trên sổ sách đã không ít lần thay đổi theo quản lý hành chính, nhưng những cái tên xuất phát từ dân gian lại có sức sống lâu dài. Bởi thế, nhiều vùng đất đã có không ít lần tách hoặc sáp nhập các đơn vị hành chính, nhưng tên gọi địa danh vẫn được giữ nguyên để bảo tồn yếu tố lịch sử - văn hóa, đồng thời tạo sự quen thuộc, gần gũi.

Với tác giả Lê Đức Quy và Huỳnh Ái Thy, tập sách “Tên xưa gọi nhớ” được xuất bản với mong muốn để thế hệ trẻ thêm hiểu và yêu hơn lịch sử vùng đất Thành phố Hồ Chí Minh, quá khứ hào hùng và tương lai năng động, phát triển mạnh mẽ của thành phố. Qua những dặm dài phát triển, không gian thành phố hôm nay không chỉ là phép cộng địa giới, mà là một không gian phát triển mới với sự kết tinh trí tuệ, bản lĩnh, khát vọng và ý chí vươn lên cùng với tầm vóc vượt ra khỏi ranh giới vùng để hội nhập cùng khu vực và sánh vai cùng thế giới.