Cục diện quốc tế sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ: Những chuyển động khó lường

Sức ép mới đối với chính sách đối ngoại Mỹ

Chiến thắng áp đảo của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, tạo ra bước ngoặt đáng chú ý đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump. Lần đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai, ông chủ Nhà Trắng phải điều hành đất nước khi cả hai viện Quốc hội đều nằm trong tay phe đối lập.

Theo Reuters, cục diện mới sẽ ảnh hưởng đến cách Mỹ xử lý các vấn đề từ Iran, Israel, Ukraine đến quan hệ thương mại với Trung Quốc, đồng thời làm suy giảm khả năng dự đoán về mức độ cam kết và tính liên tục trong hành động của Washington. Tại Trung Đông, cuộc chiến với Iran đặt chính quyền Tổng thống Donald Trump trước bài toán khó.

Xung đột kéo dài không chỉ làm gia tăng bất ổn an ninh khu vực, đe dọa các tuyến vận tải năng lượng mà còn gây sức ép lên giá nhiên liệu và đời sống người dân Mỹ. Đây cũng là một trong những vấn đề khiến chính quyền phải trả giá về chính trị trong cuộc bầu cử vừa qua. Trong bối cảnh đó, Washington có thể phải ưu tiên tìm kiếm lối thoát ngoại giao thay vì tiếp tục cuộc chiến kéo dài. Các nước vùng Vịnh có lý do để kỳ vọng Mỹ sẽ thúc đẩy thỏa thuận nhằm ổn định khu vực. Tuy nhiên, Iran cũng có thể tận dụng diễn biến mới để cải thiện vị thế đàm phán thay vì vội vàng nhượng bộ.

Quan hệ Mỹ - Israel cũng có thể chịu thêm sức ép. Những bất đồng trong đảng Dân chủ về viện trợ quân sự và cách Israel tiến hành chiến dịch tại Gaza ngày càng rõ nét. Dù điều này chưa đồng nghĩa Washington sẽ đảo chiều quan hệ với đồng minh lâu năm, việc cân bằng giữa cam kết an ninh với Israel, yêu cầu ổn định Trung Đông và sức ép chính trị trong nước sẽ là thách thức thực sự với Nhà Trắng.

Tương tự, vấn đề Ukraine sẽ là phép thử đối với cam kết an ninh của Mỹ với châu Âu. Việc đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội có thể tạo thêm tiếng nói ủng hộ Kiev, nhất là trong vấn đề viện trợ quân sự, chia sẻ tình báo và duy trì sức ép đối với Nga. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa Mỹ lập tức khôi phục chính sách hỗ trợ Ukraine như trước, bởi Tổng thống vẫn nắm quyền chủ động đáng kể trong lĩnh vực đối ngoại, quân sự và đàm phán. Quốc hội có thể giám sát, phản đối những thỏa thuận bất lợi cho Kiev, nhưng khó buộc Nhà Trắng từ bỏ hoàn toàn định hướng điều hành.

Theo các nhà quan sát, điều đáng lo ngại là nguy cơ thiếu nhất quán trong thông điệp từ Washington. Nếu chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục thúc đẩy thỏa thuận với Nga, trong khi Quốc hội muốn duy trì sức ép và bảo đảm hỗ trợ Ukraine, tiến trình ngoại giao sẽ vô cùng phức tạp. Kiev cũng khó xác định liệu các cam kết từ Mỹ có được duy trì đủ lâu để bảo đảm năng lực phòng thủ hay không. Với châu Âu, vấn đề không chỉ là Ukraine có nhận thêm viện trợ hay không, mà còn là Washington có tiếp tục đóng vai trò trụ cột an ninh của khu vực hay không. Điều này đồng nghĩa Lục địa già sẽ phải tính đến phương án tự chủ quốc phòng.

Cạnh tranh thương mại Mỹ - Trung cũng chịu tác động từ cục diện mới. Bắc Kinh có thể xem kết quả bầu cử là bước ngoặt, khi chính quyền Mỹ phải thận trọng hơn với các biện pháp thuế quan có nguy cơ đẩy giá hàng hóa tăng và gây bất mãn trong nước. Một thỏa thuận giảm căng thẳng thương mại vì thế có thể trở nên hấp dẫn hơn với Nhà Trắng.

Tuy nhiên, triển vọng quan hệ Mỹ - Trung không vì thế mà trở nên "thuận buồm xuôi gió". Những vấn đề gai góc như cạnh tranh về bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, xe điện, khoáng sản chiến lược và chuỗi cung ứng... vẫn nhận được sự đồng thuận đáng kể trong chính trường Mỹ. Vì vậy, dù Quốc hội mới có thể tạo ra khác biệt trong cách thức triển khai chính sách, mục tiêu duy trì lợi thế chiến lược của Washington trước Bắc Kinh khó thay đổi.

Rõ ràng, diễn biến mới trên chính trường Mỹ đã bổ sung một biến số quan trọng vào tính toán của các bên: Khả năng duy trì cam kết và định hướng đối ngoại của Washington.

Những tính toán mới trong quan hệ với Mỹ

Những diễn biến sau bầu cử cũng là chỉ dấu cho một giai đoạn mới, trong đó không chỉ các quốc gia trực tiếp liên quan đến xung đột mà cả những đồng minh thân cận nhất của Mỹ cũng phải đánh giá lại cách thức hợp tác với Washington. Chuyên gia Liana Fix của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) nêu rõ: "Chiến thắng của đảng Dân chủ trong bầu cử giữa nhiệm kỳ không nhất thiết đồng nghĩa với quan hệ giữa các nước NATO châu Âu, Ukraine và Mỹ sẽ sớm được cải thiện".

Bất định không chỉ xuất phát từ khả năng thay đổi chính sách của Tổng thống Mỹ mà còn từ khoảng cách giữa quyền quyết định của Nhà Trắng và khả năng thực thi các cam kết. Quốc hội Mỹ có vai trò quan trọng trong phân bổ ngân sách, viện trợ, áp đặt trừng phạt và giám sát chính quyền, trong khi Tổng thống vẫn nắm quyền chủ động đáng kể về ngoại giao và quân sự. Sự đan xen này có thể khiến các quyết định của Mỹ khó được duy trì nhất quán trong dài hạn.

Đối với cộng đồng quốc tế, điều đó đồng nghĩa các quốc gia không thể chỉ dựa vào những tuyên bố nhất thời của Washington mà phải tính đến khả năng chính sách thay đổi, mức độ cam kết của Mỹ và những giới hạn trong quá trình triển khai quyết định. Giám đốc Chatham House (Anh) Bronwen Maddox khẳng định: "Kết quả bầu cử sẽ làm thay đổi cách các quốc gia khác đối xử với Mỹ - từ đồng minh, đối tác thương mại đến đối thủ".

Châu Âu là khu vực chịu tác động rõ nét nhất. Những năm qua, an ninh của lục địa này phụ thuộc đáng kể vào chiếc ô bảo vệ của Mỹ, đặc biệt trong khuôn khổ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Tuy nhiên, bất đồng về chi tiêu quốc phòng, viện trợ Ukraine và cách tiếp cận với Nga khiến các nước châu Âu nhận ra không thể mặc nhiên coi Washington là đối tác luôn có chung ưu tiên chiến lược.

Kết quả bầu cử có thể đem lại hy vọng khi Quốc hội mới có khả năng trở thành đối trọng với những quyết định gây tranh cãi của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa Mỹ sẽ trở lại chính sách đối ngoại đa phương truyền thống.

Tại cuộc họp ngoại trưởng G7 ở Paris (Pháp) ngày 9-11, các đồng minh của Washington đã bước đầu đánh giá tác động của kết quả bầu cử đối với những vấn đề quốc tế quan trọng. Theo Reuters, các nhà ngoại giao nhận định chiến thắng của đảng Dân chủ có thể thu hẹp dư địa hành động của Nhà Trắng, nhưng cảnh báo không nên kỳ vọng Mỹ lập tức thay đổi cách tiếp cận với thế giới. Thực tế này đặt châu Âu trước bài toán khó: Vừa duy trì quan hệ với Mỹ, vừa chủ động hơn trong bảo đảm an ninh của chính mình. Nếu Washington tiếp tục thay đổi ưu tiên theo tính toán chính trị trong nước, các nước châu Âu sẽ khó xây dựng chiến lược dài hạn chỉ dựa trên cam kết của Nhà Trắng.

Các đồng minh châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc cũng phải đối diện với những tính toán tương tự. Mỹ vẫn là đối tác an ninh quan trọng, trong khi Trung Quốc là thị trường và mắt xích kinh tế không thể thiếu. Bất kỳ thay đổi nào trong chính sách thuế quan hay chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Washington đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn của các nền kinh tế này.

Trong khi đó, các đối thủ của Mỹ cũng phải xem xét lại chiến lược trước sự phân hóa tại Washington. Tuy nhiên, diễn biến mới không mặc nhiên mang lại lợi ích cho những nước này. Nhiều ý kiến phân tích cho rằng, khi chịu sức ép trong nước, một chính quyền đôi khi lại lựa chọn hành động cứng rắn hơn ở bên ngoài nhằm khẳng định năng lực lãnh đạo.

Tựu trung, kết quả bầu cử tại Mỹ chưa chắc tạo ra sự đảo chiều trong chính sách đối ngoại của cường quốc hàng đầu thế giới, nhưng cho thấy Washington đang bước vào giai đoạn khó lường hơn khi các quyết định của chính quyền đương nhiệm phải đối mặt với nhiều ràng buộc. Nước Mỹ khó đoán định hơn không nhất thiết đồng nghĩa Washington suy giảm vai trò trên trường quốc tế. Tuy nhiên, khi chính sách của cường quốc này khó dự báo, các đồng minh buộc phải tăng cường khả năng tự chủ, còn đối thủ phải thận trọng hơn trong từng bước đi. Sự bất định đó có thể khiến những vấn đề nóng toàn cầu vốn đã phức tạp càng khó tìm được lời giải.