Công dân Thủ đô ưu tú với tâm huyết gìn giữ Kéo co ngồi

Nhiều năm gắn bó với Kéo co ngồi, ông Khải kiên trì tìm cách đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, để những giá trị văn hóa của cha ông tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.

Tạo đồng thuận từ lòng dân

Năm 2010, sau khi nghỉ công tác, ông Ngô Quang Khải được tín nhiệm bầu làm Bí thư Chi bộ tại địa bàn dân cư nơi ông sinh sống, nay là Tổ dân phố Ngọc Trì 1, phường Long Biên. Năm 2012, khi tham gia sâu hơn vào công việc quản lý di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh, ông dành nhiều thời gian tìm hiểu những giá trị lịch sử, văn hóa địa phương, cùng các thành viên trong tiểu ban gìn giữ những tập tục, nghi lễ gắn với đời sống cộng đồng.

Ở địa bàn có khoảng 1.250 hộ dân với hơn 4.600 nhân khẩu, công việc của người Bí thư Chi bộ không chỉ là triển khai chủ trương, nghị quyết mà còn phải nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân, tháo gỡ những vấn đề phát sinh từ cơ sở. Theo ông Khải, muốn vận động được nhân dân thì trước hết người cán bộ phải gương mẫu, nói đi đôi với làm và tạo niềm tin bằng sự chân thành, trách nhiệm.

Ông thường nhắc đến việc phải “định hướng đúng, định hướng trúng”, nhưng điều quan trọng hơn là làm thế nào để người dân hiểu, đồng thuận và cùng thực hiện. Với những việc khó, ông tìm đến những người có tiếng nói trong cộng đồng, nhất là các cụ cao niên, đảng viên lâu năm, những người được bà con tin cậy.

Cách làm ấy thể hiện rõ trong công tác vận động giải phóng mặt bằng. Giai đoạn 2023-2026, vài trăm hộ dân trên địa bàn chịu ảnh hưởng bởi các dự án thu hồi đất. Thay vì chỉ tuyên truyền, giải thích chủ trương, ông chủ động phát huy uy tín của các bậc cao niên, đảng viên lâu năm, nhờ họ làm cầu nối giúp bà con hiểu và đồng thuận.

Theo ông, khi người dân tin tưởng, những vấn đề khó cũng có thể tháo gỡ bằng sự kiên trì, chân thành và thấu tình đạt lý. Các trường hợp ông Khải đề cập đều đạt được sự đồng thuận, không phải áp dụng biện pháp cưỡng chế giải phóng mặt bằng.

Tinh thần ấy cũng theo ông trong công tác gìn giữ di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh và thực hành Kéo co ngồi. Với ông, bảo tồn di sản không phải trách nhiệm riêng của ban quản lý hay một vài người tâm huyết, mà là công việc của cả cộng đồng.

Để di sản sống trong cộng đồng

Kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ không đơn thuần là trò chơi dân gian. Di sản gắn với không gian thờ tự, nghi lễ và những quy ước được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Theo ông Khải, muốn hiểu và bảo tồn di sản cần nắm rõ cả câu chuyện lịch sử, ý nghĩa văn hóa lẫn cách thức thực hành mà người xưa truyền lại.

Trong quá trình lập hồ sơ đề nghị ghi danh, ông tham gia cung cấp tư liệu, trao đổi với các đoàn khảo sát, giải thích những nét riêng của nghi lễ và kỹ thuật kéo co. Năm 2014, Kéo co ngồi đền Trấn Vũ được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; ngày 2-12-2015, Nghi lễ và trò chơi kéo co được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, góp phần nâng cao vị thế văn hóa của Thủ đô Hà Nội.

Với ông Khải, được ghi danh không có nghĩa là hoàn thành việc bảo tồn. Những người am hiểu phải tiếp tục hướng dẫn thế hệ sau để kỹ thuật, nghi thức và ý nghĩa văn hóa không bị đứt đoạn.

Là thành viên cốt lõi trong cộng đồng chủ thể di sản kéo co, ông nắm giữ, thực hành và truyền dạy cho thế hệ kế cận các kỹ năng, như: Lựa chọn, sơ chế dây song, kỹ thuật “nêm cột”, tư thế “kéo bệt”. Ông cũng tham gia chuẩn hóa quy trình thực hành nghi lễ, hệ thống hóa các bước từ chuẩn bị đến tổ chức và kết thúc, hạn chế sai lệch trong quá trình truyền dạy.

Một bước chuyển trong cách làm của ông bắt đầu từ những chuyến giao lưu với các cộng đồng thực hành kéo co ở nước ngoài. Khi tìm hiểu cách Hàn Quốc đưa trải nghiệm kéo co vào trường học và bảo tàng, ông nhận ra muốn di sản có sức sống lâu dài thì cần tạo cơ hội để người trẻ trực tiếp tiếp xúc, tìm hiểu và thực hành.

Năm 2014, ông đề xuất với các phòng chuyên môn của quận Long Biên cũ đưa học sinh đến di tích đền Trấn Vũ tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương và trải nghiệm Kéo co ngồi. Đề xuất được tiếp nhận, các ngành phối hợp triển khai, đưa hoạt động vào nội dung học tập lịch sử địa phương thay vì chỉ dừng ở một buổi tham quan ngoại khóa.

Tại sân đền, ông Khải cùng các thành viên Tiểu ban Quản lý di tích trực tiếp đón và hướng dẫn học sinh. Các em được tìm hiểu di tích, nghi lễ, cách thắp hương, cách đứng trước ban thờ, sau đó quan sát và trải nghiệm Kéo co ngồi. Những người am hiểu di sản đảm nhiệm các vai trong phần thực hành, giúp học sinh hiểu quy trình và ý nghĩa của từng động tác.

Sau chuyến đi, học sinh thực hiện bài thu hoạch, được nhà trường đánh giá; một số trường hợp được biểu dương, ghi nhận. Điều khiến ông Khải tâm đắc là khi trực tiếp trải nghiệm, các em có thể kể lại cho cha mẹ về ngôi đền, nghi lễ và trò kéo co của quê hương. Từ câu chuyện của con trẻ, nhiều gia đình có thêm lý do tìm đến di tích, hiểu hơn về những giá trị văn hóa ngay trên địa bàn mình sinh sống.

Theo ông Khải, mỗi năm có hơn 10.000 học sinh thuộc khoảng 60 trường đến tìm hiểu, trải nghiệm tại di tích. Di sản nhờ đó không chỉ hiện diện trong những dịp lễ hội mà còn trở thành một phần trong hành trình học tập, khám phá lịch sử và văn hóa của học sinh.

Ông Khải cũng chú trọng kết nối cộng đồng thực hành Kéo co ngồi, tham gia giao lưu trong nước tại: Lào Cai, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Ninh Bình và các chương trình quốc tế ở Hàn Quốc, Campuchia, Philippines. Qua những cuộc gặp gỡ, các cộng đồng có dịp chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn, giới thiệu nét riêng và tìm tiếng nói chung trong việc phát huy giá trị di sản.

Năm 2023, đền Trấn Vũ tổ chức giao lưu với sự tham gia của hơn 500 nghệ nhân từ nhiều địa phương và Hàn Quốc. Cộng đồng cùng chung tay tổ chức, đón tiếp, bố trí ăn nghỉ cho các đoàn. Với ông Khải, sự hưởng ứng ấy cho thấy khi người dân hiểu giá trị di sản và thấy mình có vai trò trong việc gìn giữ, họ sẵn sàng góp sức bằng những việc cụ thể.

Năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 10 năm Nghi lễ và trò chơi kéo co được UNESCO ghi danh, hoạt động trình diễn Kéo co ngồi tại khu vực hồ Hoàn Kiếm tiếp tục đưa di sản đến với đông đảo người dân và du khách. Ông Khải được giao nhiệm vụ Chủ nhiệm Câu lạc bộ Mạng lưới cộng đồng Di sản Kéo co Việt Nam, tiếp tục kết nối những người cùng tâm huyết với công việc bảo tồn, trao truyền.

Những đóng góp của ông được ghi nhận qua nhiều hình thức khen thưởng. Năm 2014, ông được Đảng ủy phường Thạch Bàn khen thưởng về thành tích trong học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh giai đoạn 2011-2014; năm 2021, được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội tặng Bằng khen vì thành tích trong sưu tầm tài liệu lưu trữ quý hiếm trên địa bàn thành phố giai đoạn 2015-2020; năm 2025, được thành phố ghi nhận những đóng góp nổi bật cho Festival Thăng Long - Hà Nội. Đặc biệt, năm 2026, danh hiệu “Công dân Thủ đô ưu tú” ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của ông trong công tác cộng đồng và gìn giữ di sản.

Di sản không phải điều gì xa xôi, tách khỏi đời sống thường ngày. Đó là ngôi đền thân thuộc, những nghi lễ được gìn giữ qua năm tháng, sự chung tay của người dân và ánh mắt háo hức của những học sinh lần đầu trực tiếp trải nghiệm Kéo co ngồi. Sinh ra, lớn lên trên mảnh đất này, ông Ngô Quang Khải luôn tâm niệm gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa cha ông để lại không chỉ là tình yêu mà còn là trách nhiệm, để di sản tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Ông Nguyễn Kim Ưng, Thủ từ đền Trấn Vũ, người thường xuyên chứng kiến sự tận tâm của ông Ngô Quang Khải trong công việc gìn giữ di tích nhận xét: “Ông Khải là người chân thành, nhiệt tình và đặc biệt tâm huyết với ngôi đền và di sản Kéo co ngồi. Bất kể thời gian nào, hễ đền có công việc cần triển khai, ông Khải đều có mặt, cùng mọi người tổ chức các nghi lễ theo phong tục truyền thống của địa phương”.

Ông Ngô Quang Khải chia sẻ, bản thân chưa từng nghĩ sẽ có ngày được vinh danh “Công dân Thủ đô ưu tú”. Vì thế, khi những nỗ lực và đóng góp được ghi nhận, ông cảm thấy tự hào, vinh dự. Với ông, danh hiệu không chỉ là sự động viên mà còn nhắc nhở mình phải tiếp tục cố gắng, cống hiến nhiều hơn, để những giá trị di sản văn hóa được gìn giữ và lan tỏa rộng rãi hơn. “Mình là người con của Thủ đô ngàn năm văn hiến, được trao truyền, gìn giữ những giá trị di sản văn hóa và được tôn vinh thì càng phải nghĩ rằng trách nhiệm của mình là phấn đấu hơn nữa”, ông Khải chia sẻ.