Mở rộng quyền của viên chức Cơ chế rõ ràng để kiểm soát xung đột lợi ích

Những điểm mới được đề xuất thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ, tiến bộ, giúp phát huy chất xám của nguồn nhân lực, nhưng để tránh được những xung đột, lạm dụng, vẫn cần kèm theo những điều kiện cụ thể.

Quy định tiến bộ, giúp phát huy chất xám

Dự thảo Luật Viên chức (sửa đổi) trình Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, trong đó, một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là “Quyền của viên chức về ký hợp đồng thực hiện hoạt động nghề nghiệp và hoạt động kinh doanh”. Theo đó, viên chức được ký hợp đồng lao động hoặc hợp đồng dịch vụ với cơ quan, tổ chức, đơn vị khác nếu không trái với thỏa thuận tại hợp đồng làm việc và pháp luật không cấm. Viên chức cũng được góp vốn, tham gia quản lý, điều hành DN, hợp tác xã, bệnh viện, cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu khoa học ngoài công lập, trừ trường hợp pháp luật về phòng, chống tham nhũng hoặc pháp luật chuyên ngành có quy định khác. Đồng thời, được thực hiện các quyền khác trong hoạt động kinh doanh theo quy định của pháp luật về hoạt động nghề nghiệp và quy định của cấp có thẩm quyền.

Ngoài ra, viên chức làm việc tại đơn vị sự nghiệp khoa học và công nghệ công lập, cơ sở giáo dục đại học công lập có quyền được tham gia góp vốn, quản lý, điều hành DN, làm việc tại DN do đơn vị sự nghiệp nơi làm việc thành lập hoặc tham gia thành lập để thương mại hóa kết quả nghiên cứu do mình hoặc tổ chức đó tạo ra theo thỏa thuận trong hợp đồng làm việc.

Đây là điểm mới nhận được sự đồng tình, bởi quy định cho phép viên chức được ký hợp đồng, góp vốn, kinh doanh bên ngoài là "rất tiến bộ", giúp phát huy chất xám của lực lượng có trình độ chuyên môn và kỹ năng. Đồng thời, tạo hành lang pháp lý mới cho phép viên chức năng động hơn trong hoạt động nghề nghiệp, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo. Khi được khuyến khích tham gia hoạt động kinh doanh, khởi nghiệp, họ có thêm động lực sáng tạo, đưa kết quả nghiên cứu ứng dụng vào thực tiễn, giúp thương mại hóa các tài sản trí tuệ, sáng chế hình thành trong các viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện công lập… thay vì nghiên cứu xong để đó, khó chuyển giao ra thị trường.

Thực tế cho thấy, các quy định hiện hành cũng không cấm viên chức “chân trong, chân ngoài", chẳng hạn như bác sỹ, nhà khoa học vẫn làm thêm ngoài giờ hành chính. Nhiều ý kiến cho rằng, với đề xuất mới, sẽ giúp khai thác năng lực chuyên môn của viên chức, khuyến khích sáng tạo và tăng thu nhập hợp pháp, đồng thời giữ chân nhân lực giỏi cho khu vực công. Đây cũng là bước chuyển từ tư duy "xin được làm" sang "được làm những gì không trái thỏa thuận", coi năng lực của đội ngũ viên chức như một "hàng hóa sức lao động" có giá trị cần được phát huy.

Trên thực tế, nhiều viên chức có năng lực cao mong muốn được hợp tác chuyên môn, giảng dạy, nghiên cứu, tư vấn ngoài đơn vị sự nghiệp để tăng thu nhập hợp pháp và lan tỏa tri thức, song hiện nay chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng. Theo đại biểu Quốc hội Hà Đức Minh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai), đề xuất mới sẽ giúp giải quyết vấn đề trên. Nội dung này cũng thể hiện tinh thần đổi mới trong quản lý viên chức, mở rộng quyền nghề nghiệp, khuyến khích tính chủ động, sáng tạo của đội ngũ trí thức khu vực công. “Quy định này phù hợp với yêu cầu liên thông nguồn nhân lực giữa khu vực công và khu vực tư, góp phần khai thác hiệu quả năng lực, trình độ của viên chức, nhất là trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, chuyển đổi số” - đại biểu Hà Đức Minh nhận xét.

Quản lý bằng khung khổ pháp lý mở

Nếu đề xuất mở rộng quyền của viên chức được thông qua, câu hỏi lớn được nhắc tới là “liệu viên chức “chân trong, chân ngoài” có vì lợi ích cá nhân mà xao nhãng nhiệm vụ chính, hoặc lợi dụng vị trí công tác để trục lợi cho DN của mình?”. Làm sao để ngừa xung đột lợi ích, đặc biệt trong các lĩnh vực như y tế, khoa học công nghệ, bởi nếu không có giới hạn cụ thể về mức góp vốn, phạm vi điều hành, hoặc cơ chế công khai thông tin, quy định này có thể bị lợi dụng, ảnh hưởng đến uy tín và tính liêm chính của khu vực công.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách TP Hải Phòng), việc thay đổi tư duy quản trị hiện đại, chuyển từ “quản lý bằng cấm đoán” sang “quản lý bằng khung khổ pháp lý mở”, khuyến khích sáng tạo, tự chủ và trách nhiệm nghề nghiệp là một xu hướng đúng. Tuy nhiên, cần phân định rõ phạm vi được phép và không được phép trong việc tham gia hoạt động kinh doanh của viên chức. Viên chức ở lĩnh vực giáo dục, y tế, khoa học công nghệ có thể tham gia DN khoa học, chuyển giao công nghệ nhưng không nên mở rộng tùy tiện sang các lĩnh vực không liên quan đến chuyên môn. Bên cạnh đó, nên xây dựng cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích rõ ràng, tránh trường hợp viên chức lợi dụng vị trí công tác, thông tin nội bộ hay nguồn lực Nhà nước để trục lợi trong quá trình tham gia DN. Đồng thời, có hướng dẫn về trách nhiệm, nghĩa vụ và chế độ thu nhập khi viên chức tham gia DN hoặc ký hợp đồng ngoài đơn vị; phải đảm bảo viên chức vẫn hoàn thành đầy đủ nhiệm vụ tại cơ quan, không ảnh hưởng đến chất lượng công vụ.

Nhiều ý kiến cũng cho rằng, phải có những quy định cụ thể, kiểm soát hiệu quả và chặt chẽ để tránh dẫn đến xung đột lợi ích khi viên chức có thể lợi dụng vị trí đang công tác để phục vụ lợi ích cá nhân (nhất là viên chức đang giữ vị trí lãnh đạo). Nên ban hành bộ tiêu chí đánh giá định lượng thống nhất trong toàn quốc, tích hợp cơ sở dữ liệu viên chức toàn quốc, liên thông cơ sở dữ liệu quốc gia; đồng thời rà soát các hành vi bị cấm, phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành.

Theo đại biểu Quốc hội Hà Đức Minh, cơ chế giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm chưa được quy định rõ, có thể phát sinh tình trạng lạm dụng, lợi dụng vị trí công tác để trục lợi hoặc sử dụng tài sản công cho mục đích riêng… Do đó, nên theo hướng, chỉ cho phép viên chức ký hợp đồng ngoài trong các hoạt động chuyên môn, nghiên cứu, đào tạo, tư vấn, chuyển giao công nghệ, không mở rộng sang lĩnh vực kinh doanh thuần túy; quy định bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập trước khi viên chức ký kết hợp đồng ngoài, riêng viên chức quản lý phải được cấp có thẩm quyền bổ nhiệm chấp thuận. Cùng với đó, xây dựng cơ chế kê khai, công khai, giám sát và xử lý trách nhiệm rõ ràng, bảo đảm minh bạch và phòng ngừa tiêu cực.

Trước một quy định thể hiện tư duy đổi mới, đi kèm với đó là những cơ chế kiểm soát chặt chẽ sẽ ngăn ngừa được xung đột lợi ích, lợi dụng vị trí công tác để trục lợi riêng. Điều này sẽ giúp tận dụng trí tuệ, phát huy được nguồn lực trí tuệ và kinh nghiệm của đội ngũ viên chức có kỹ năng, đồng thời tạo cơ chế linh hoạt, thúc đẩy sự sáng tạo, nâng cao chất lượng dịch vụ công.