Cơ chế đặc thù sẽ tạo đột phá cho đường sắt Thủ đô

PGS.TS.KTS Trần Minh Tùng, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội:

Tái cấu trúc không gian thủ đô

Thí điểm cơ chế đặc thù triển khai đồng bộ 5 tuyến đường sắt đô thị là bước đột phá cần thiết để giải bài toán giao thông Thủ đô. Đường sắt đô thị chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi hình thành mạng lưới liên hoàn, có các ga trung chuyển thuận tiện, tối ưu luồng di chuyển, gia tăng sử dụng giao thông công cộng và giảm ùn tắc. Đây cũng là cơ sở để Hà Nội phát triển đô thị theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), quy hoạch quỹ đất quanh nhà ga thành các khu đô thị có mật độ phù hợp, trung tâm thương mại, dịch vụ và không gian công cộng, hạn chế phát triển dàn trải, tạo nguồn thu tái đầu tư.

Tuy nhiên, triển khai đồng thời 5 tuyến đòi hỏi vốn hàng chục tỷ USD, gây áp lực về quản lý, nhà thầu, vật liệu. Thi công tại khu vực đông dân cư, khu vực lịch sử có thể ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, dữ liệu không gian ngầm chưa đầy đủ cũng tiềm ẩn nguy cơ xung đột với hạ tầng hiện hữu và điều kiện địa chất.

Do đường sắt đô thị có tuổi thọ hàng chục năm, chi phí vận hành, bảo trì lớn, nên theo tôi các cơ quan, đơn vị cần tính phương án khai thác ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư. Chuyển giao công nghệ phải là yêu cầu bắt buộc, gồm quy trình kỹ thuật, phần mềm điều khiển, công nghệ bảo trì, sửa chữa lớn và hỗ trợ sản xuất phụ tùng thay thế trong nước. Nhân lực cần được đào tạo trước khi công trình hoàn thành 3-5 năm, kết hợp với các trường, viện và cử cán bộ nòng cốt học tập tại quốc gia có hệ thống metro phát triển.

Đồng thời, cần kết nối nhà ga với xe buýt gom khách, bãi đỗ xe, giao thông phi cơ giới, bảo đảm tiếp cận cho người cao tuổi, người khuyết tật, tích hợp vé điện tử giữa các tuyến và giao thông công cộng. Thành phố cần khai thác nguồn thu ngoài vé từ quảng cáo, dịch vụ, bán lẻ và giá trị đất đai theo TOD, nghiên cứu mô hình quản lý, vận hành thống nhất toàn mạng lưới để tối ưu chi phí.

Chuyên gia đô thị Đinh Quốc Thái:

Gắn với tái cấu trúc không gian đô thị

Tại kỳ họp thứ 7 vừa qua, HĐND thành phố Hà Nội đã thống nhất kéo dài thời gian kỳ họp để tiếp tục xem xét, thông qua Nghị quyết về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng một số tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố Hà Nội. Đây là lĩnh vực có quy mô đầu tư rất lớn và chưa có tiền lệ. Theo tôi, với các dự án đường sắt đô thị, đường sắt kết nối vùng và các tuyến đường sắt chiến lược đi qua Hà Nội, tôi đề xuất tiếp cận theo hướng không chỉ tháo gỡ thủ tục đầu tư mà phải tạo ra một cơ chế phát triển đô thị dựa trên đường sắt (TOD), huy động nguồn lực từ đất đai, rút ngắn tiến độ và bảo đảm hiệu quả đầu tư lâu dài.

Trọng tâm là chuyển từ tư duy Nhà nước đầu tư đường sắt để phục vụ đô thị sang đầu tư đường sắt đồng thời tái cấu trúc không gian đô thị, tạo nguồn lực phát triển và tái đầu tư hạ tầng.

Về cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt, tôi đề xuất 8 nội dung: Thứ nhất là cơ chế đặc biệt về thẩm quyền và thủ tục đầu tư. Cho phép thành phố quyết định, điều chỉnh các nội dung đầu tư thuộc thẩm quyền được phân cấp; áp dụng quy trình song song đối với quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, thiết kế, giải phóng mặt bằng và lựa chọn nhà thầu...

Thứ hai, cơ chế đặc thù về huy động, bố trí và điều hành vốn. Bảo đảm nguồn vốn trung hạn, dài hạn xuyên suốt vòng đời dự án; cho phép linh hoạt điều hòa vốn giữa các dự án, giai đoạn theo thẩm quyền; huy động trái phiếu chính quyền địa phương, ODA, vốn vay ưu đãi, PPP và nguồn lực hợp pháp khác...

Thứ ba, cơ chế khai thác quỹ đất và giá trị gia tăng từ TOD. Cho phép quy hoạch, tổ chức lại không gian sử dụng đất quanh nhà ga, depot và các hành lang đường sắt; áp dụng linh hoạt chỉ tiêu quy hoạch, mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất phù hợp khả năng đáp ứng hạ tầng...

Thứ tư, cơ chế đặc biệt về giải phóng mặt bằng và tái định cư. Cho phép triển khai bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trước và độc lập với một số thủ tục đầu tư theo cơ chế được pháp luật cho phép; xây dựng quỹ nhà, quỹ đất tái định cư đi trước một bước. Nghiên cứu cơ chế tái định cư tại chỗ, hoán đổi đất, nhà ở và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, bảo đảm người dân có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước khi di dời.

Thứ 5, cơ chế đặc thù về lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu và quản lý hợp đồng. Thứ 6, cơ chế thống nhất công nghệ, phát triển công nghiệp đường sắt. Thứ 7, cơ chế phát triển, khai thác không gian nhà ga và kết nối đa phương thức. Thứ 8, cơ chế tổ chức thực hiện và kiểm soát rủi ro đặc biệt.

Cùng với đó, tôi đề xuất 3 cơ chế đột phá cần nghiên cứu bổ sung. Đó là: Cơ chế “đường sắt - đô thị - đất đai - tài chính” tích hợp. Cơ chế “một đầu mối - một kế hoạch tổng thể - nhiều dự án thành phần”. Cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro.

Ông Đỗ Hoàng Việt, Trưởng phòng Hạ tầng, Nông nghiệp và Môi trường xã Mê Linh:

Mở ra không gian phát triển mới

Việc Hà Nội đẩy mạnh đầu tư mạng lưới đường sắt đô thị, đặc biệt là các tuyến kết nối khu vực Mê Linh với trung tâm thành phố và những đô thị vệ tinh, có ý nghĩa rất quan trọng đối với định hướng phát triển của địa phương. Theo Nghị quyết số 40/NQ-HĐND của HĐND thành phố, địa bàn Mê Linh nằm trong định hướng của nhiều tuyến đường sắt đô thị, như tuyến số 4 (Mê Linh - Sài Đồng - Liên Hà), tuyến số 7, tuyến số 9 và tuyến số 14. Đây là lợi thế lớn để địa phương mở rộng khả năng kết nối, từng bước khai thác tốt hơn tiềm năng về đất đai, hạ tầng và vị trí địa lý.

Chúng tôi nhận thức rằng, đường sắt đô thị không đơn thuần là một công trình giao thông, mà còn là động lực thúc đẩy quá trình đô thị hóa, thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Khi các tuyến đường sắt được hình thành, khả năng kết nối giữa Mê Linh với sân bay Nội Bài, các trung tâm kinh tế và khu vực nội đô sẽ thuận lợi hơn. Qua đó, tạo điều kiện phát triển các khu đô thị, thương mại, dịch vụ, logistics và những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao.

Tuy nhiên, để khai thác được lợi thế này, công tác quy hoạch phải đi trước một bước. Địa phương cần chủ động rà soát quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch giao thông, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, bảo đảm sự đồng bộ giữa các dự án đường sắt đô thị với các khu dân cư hiện hữu và những không gian phát triển mới. Đặc biệt, cần quan tâm mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), lấy nhà ga làm hạt nhân tổ chức không gian đô thị.

Chúng tôi kỳ vọng, với tầm nhìn quy hoạch dài hạn của thành phố, Mê Linh sẽ có thêm động lực để chuyển mình, trở thành một cực phát triển đô thị hiện đại ở phía Bắc Thủ đô, đồng thời bảo đảm chất lượng sống và lợi ích lâu dài của người dân.

Chị Nguyễn Thị Thơm, giáo viên Trường Cao đẳng FPT Polytechnic:

Tạo đột phá trong phát triển đường sắt Thủ đô

Việc ban hành cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư các tuyến đường sắt quan trọng của Thủ đô là yêu cầu cấp thiết. Thực tế tại các khu vực Phùng Hưng - Trần Phú, Lê Duẩn, Phú Diễn - đường 32 và trục Giải Phóng - Ngọc Hồi cho thấy, những điểm giao cắt đường sắt, lối đi tự mở và hạ tầng chưa đồng bộ có thể gây ùn tắc, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông. Điều này đòi hỏi Hà Nội không chỉ đẩy nhanh đầu tư đường sắt, mà còn phải tổ chức lại giao thông tổng thể, xử lý hiệu quả các điểm giao cắt và bảo đảm kết nối thuận tiện.

Hơn nữa, điều quan trọng là áp dụng cơ chế đặc thù thì cần tập trung tháo gỡ vướng mắc về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, huy động vốn và phân cấp, phân quyền, gắn trách nhiệm cụ thể với tiến độ, chất lượng công trình, tránh tình trạng đội vốn, kéo dài dự án.

Đặc biệt, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được thực hiện công khai, minh bạch, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân. Tôi kỳ vọng các cơ chế, chính sách mới sẽ giúp Hà Nội đẩy nhanh tiến độ, hình thành mạng lưới đường sắt đô thị đồng bộ, kết nối thuận tiện với xe buýt và các phương tiện công cộng khác. Khi người dân có thêm lựa chọn đi lại nhanh chóng, an toàn, nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân sẽ từng bước giảm. Mong rằng, với cơ chế thuận lợi như hiện nay, vấn đề đường sắt đô thị phải tạo chuyển biến thực chất, góp phần giải quyết căn cơ bài toán ùn tắc giao thông, nâng cao chất lượng sống và xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại, phát triển bền vững.