Chuyển đổi số văn hóa: Từ lưu giữ ký ức đến kiến tạo tương lai

Tệp số là điểm khởi đầu, không phải đích đến

Chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới: Phát huy nguồn lực nội sinh, kiến tạo động lực tăng trưởng quốc gia” vào ngày 21-10 tại Hà Nội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn bắt đầu bằng ví dụ rất gần gũi: Một làn điệu Quan họ Bắc Ninh do nghệ nhân cao tuổi cất lên, được ghi âm bằng thiết bị hiện đại. Bản ghi ấy được lưu vào máy tính, thậm chí đưa lên mạng, để nhiều người có thể nghe. Đây là việc làm đáng quý.

Nhưng nếu chỉ giữ lại một tệp âm thanh mà không biết ai hát, hát trong không gian nào, theo lề lối nào, có những lớp nghĩa văn hóa gì, thì vài chục năm sau, con cháu chúng ta có thể nghe được giai điệu nhưng không thật sự hiểu được hồn cốt di sản.

Ngược lại, nếu bản ghi có đầy đủ thông tin về nghệ nhân, làng Quan họ, hoàn cảnh diễn xướng, phương thức truyền dạy và được kết nối với trường học, bảo tàng, du lịch, điện ảnh hay các nền tảng sáng tạo, làn điệu ấy sẽ tiếp tục được hiểu, được học, được lan tỏa và trở thành cảm hứng cho những sản phẩm văn hóa mới.

Từ thực tiễn đó, PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định: “Chuyển đổi số văn hóa đòi hỏi sự chuyển đổi tư duy phát triển, không đơn thuần là chuyển đổi công nghệ. Cần phân biệt rành mạch giữa số hóa và chuyển đổi số. Số hóa có thể bắt đầu bằng một bức ảnh, một tập hồ sơ được quét, một mô hình 3D hay một bản ghi âm. Nhưng chuyển đổi số chỉ thật sự diễn ra khi cách quản lý, cách bảo tồn, cách sáng tạo, cách cung cấp dịch vụ và cách người dân tiếp cận văn hóa được tổ chức lại trên cơ sở dữ liệu. Cho nên, tệp số là điểm khởi đầu, không phải đích đến”.

Thời gian qua, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra yêu cầu mới về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong phát triển văn hóa. Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội, Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số đã tạo hành lang pháp lý quan trọng.

Tại phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13-7-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã lưu ý không được “chạy theo tỉ lệ để số hóa hình thức”, đồng thời nhấn mạnh dữ liệu phải có định danh, nguồn gốc, chuẩn kỹ thuật, khả năng tìm kiếm, kết nối, chia sẻ và tái sử dụng.

Đây là một chỉ dẫn rất quan trọng. Thành công không chỉ đo bằng bao nhiêu tệp đã được đưa lên máy chủ, mà phải đo bằng bao nhiêu giá trị được bảo tồn tốt hơn, bao nhiêu người dân được tiếp cận và bao nhiêu sản phẩm, tri thức mới được tạo ra.

Xem dữ liệu là hạ tầng tri thức và bảo vệ chủ quyền văn hóa số

Theo số liệu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố tháng 9-2026, cả nước có hơn 40.000 di tích và hệ thống 177 bảo tàng đang lưu giữ, trưng bày hơn 4 triệu tài liệu, hiện vật. Nhưng nếu từng bảo tàng, từng địa phương, từng lĩnh vực xây dựng một cơ sở dữ liệu theo tiêu chuẩn riêng, không thể kết nối, thì sự phong phú ấy lại bị chia cắt thành những “ốc đảo dữ liệu”.

Vì vậy, việc chuyển tư duy “mỗi nơi xây một kho dữ liệu” sang tư duy “mỗi nơi đóng góp và chịu trách nhiệm về một phần của hệ sinh thái dữ liệu văn hóa quốc gia” là yêu cầu cấp thiết. Khi dữ liệu được định danh, chuẩn hóa và kết nối, một học sinh tìm hiểu về Hoàng thành Thăng Long có thể tiếp cận đồng thời bản đồ lịch sử, hiện vật khảo cổ, tư liệu kiến trúc lẫn học liệu nhà trường, đưa dữ liệu trở thành hạ tầng tri thức quốc gia.

Song song với việc mở dữ liệu khơi thông sáng tạo, công tác bảo vệ bản quyền, quyền của cộng đồng chủ thể và chủ quyền văn hóa số cần được đặt lên hàng đầu. PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, dữ liệu văn hóa không chỉ phục vụ con người mà còn được máy học để tạo ra các nội dung về Việt Nam. Nếu dữ liệu đầu vào sai lệch hoặc nghèo nàn, chúng ta có nguy cơ để lịch sử, văn hóa dân tộc bị diễn giải thiếu chính xác. Muốn trí tuệ nhân tạo hiểu đúng Việt Nam, trước hết chúng ta phải làm chủ những nguồn dữ liệu văn hóa đáng tin cậy của mình.

Cùng với đó, việc khai thác dữ liệu cho công nghiệp văn hóa, thời trang, điện ảnh hay game cần đi đôi với cơ chế phân chia lợi ích công bằng cho các nghệ nhân và cộng đồng nắm giữ di sản. Thước đo hiệu quả không chỉ nằm ở doanh thu thương mại, mà còn ở giá trị thụ hưởng bình đẳng của mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là người dân vùng khó khăn hay người yếu thế.

Để chuyển đổi số văn hóa đạt hiệu quả thực chất, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đề xuất 4 nhóm việc cần tập trung làm ngay. Trước hết, sớm hoàn thiện kiến trúc và bộ tiêu chuẩn dữ liệu văn hóa quốc gia, có cơ chế định danh thống nhất, phân cấp trách nhiệm quản trị và ưu tiên kết nối các kho dữ liệu đã có, tránh đầu tư trùng lặp. Thứ hai, coi đào tạo nhân lực quản trị dữ liệu văn hóa là nhiệm vụ rất cấp thiết, bảo đảm người làm công nghệ hiểu ngữ cảnh văn hóa và người làm văn hóa có năng lực quản trị dữ liệu, không giao toàn bộ hệ thống cho nhà thầu công nghệ.

Thứ ba, đổi mới phương thức đầu tư, tính đủ kinh phí cho việc thu thập, kiểm chứng, chuẩn hóa, bảo quản dài hạn, cập nhật dữ liệu và khuyến khích hợp tác công - tư. Thứ tư, thực hiện theo lộ trình và đo lường bằng kết quả cuối cùng, đánh giá qua việc dữ liệu có được sử dụng hay không, người dân có được hưởng lợi hay không và nền văn hóa có phát triển mạnh hơn hay không.

“Điều quý giá nhất của văn hóa không chỉ nằm ở số lượng hiện vật, tư liệu hay công trình chúng ta có, mà còn ở khả năng những giá trị ấy tiếp tục sống trong tâm hồn, tri thức và hành động của các thế hệ. Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lịch sử để gìn giữ bền vững ký ức dân tộc và nâng tầm bản sắc Việt Nam trên không gian số.

Khi mỗi di sản có một địa chỉ tin cậy, mỗi cộng đồng được tôn trọng và mỗi dữ liệu có khả năng kết nối, chuyển đổi số sẽ thực sự trở thành động lực đưa Việt Nam bứt phá từ một quốc gia giàu di sản thành một quốc gia mạnh nhờ văn hóa”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.