Chuyển đổi số quốc gia: Gỡ điểm nghẽn thể chế, hướng tới dịch vụ công chủ động

Chuyển từ dịch vụ công trực tuyến sang phục vụ chủ động

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Duy Ninh nhấn mạnh, để tạo ra những thay đổi thực chất trong hoạt động của cơ quan nhà nước cũng như đời sống người dân, doanh nghiệp, cần tập trung giải quyết những bài toán đang đặt ra trong thực tiễn, thay vì chỉ trao đổi về công nghệ hay các nền tảng số riêng lẻ.

Một trong những vấn đề trọng tâm là dữ liệu. Theo ông Trần Duy Ninh, khoảng 125 cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu trọng yếu và cơ sở dữ liệu chuyên ngành đã và đang được triển khai xây dựng. Tuy nhiên, giá trị của dữ liệu chỉ thực sự được phát huy khi người dân không phải khai báo đi khai báo lại những thông tin đã có, dữ liệu được kết nối, chia sẻ và tái sử dụng để cung cấp dịch vụ công chủ động.

Đây cũng là hướng tiếp cận được cụ thể hóa trong Nghị định số 224/2026/NĐ-CP ngày 24-6-2026 của Chính phủ, quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Chuyển đổi số. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, trong đó quy định bốn mức độ dịch vụ công trực tuyến chủ động.

Ở mức độ đầu tiên, cơ quan nhà nước chủ động phát hiện thời điểm hoặc nghĩa vụ cần thực hiện để nhắc nhở, hướng dẫn người dân, doanh nghiệp. Ở mức độ tiếp theo, hệ thống không chỉ nhắc mà còn chuẩn bị sẵn hồ sơ điện tử từ dữ liệu đã có. Cao hơn nữa, hệ thống có thể khuyến nghị phương án phù hợp; ở mức độ 4, hướng tới tự động thực hiện toàn bộ thủ tục hành chính, người dân chỉ cần xác nhận hoặc từ chối kết quả theo quy định.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này đặt yêu cầu chủ động phục vụ lên hệ thống hành chính công, thay vì để người dân tự tìm hiểu, chuẩn bị và nộp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Để thực hiện được điều đó, dữ liệu phải đủ tin cậy, có khả năng kết nối, đồng thời các cơ quan phải xác định rõ trách nhiệm trong khai thác và sử dụng dữ liệu.

Bên cạnh dữ liệu, Cục trưởng Trần Duy Ninh nhấn mạnh yêu cầu đầu tư cho chuyển đổi số phải hiệu quả, tránh phân tán, trùng lặp và lãng phí. Khung Kiến trúc tổng thể quốc gia số có vai trò định hướng tổ chức hệ thống, nhưng không đồng nghĩa các địa phương bị bó cứng trong một mô hình duy nhất. Theo ông, cần bảo đảm sự thống nhất trong quản trị quốc gia, đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo của từng địa phương, nhất là cấp xã - nơi người dân tiếp xúc trực tiếp với chính quyền.

Với AI, việc khuyến khích ứng dụng trong quản trị và cung cấp dịch vụ công thế hệ mới phải đi cùng tiêu chuẩn an toàn, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể. Đây là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng hiệu quả, thay vì chỉ dừng ở những mô hình trình diễn.

Hoàn thiện thể chế để đầu tư số hiệu quả hơn

Một nội dung đáng chú ý tại diễn đàn là tham luận của ông Lê Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, về những điểm mới của Nghị định số 224/2026/NĐ-CP. Các quy định mới tập trung tháo gỡ những vướng mắc trong đầu tư, mua sắm, thử nghiệm và triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số sử dụng ngân sách nhà nước.

Trước hết, chuyển đổi số được xác định là lĩnh vực chi ngân sách độc lập, với mức bố trí tối thiểu bằng 1% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm. Quy định này tạo cơ sở rõ ràng hơn cho việc lập dự toán, phân bổ nguồn lực và triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số.

Đối với doanh nghiệp phát triển công nghệ, cơ chế hỗ trợ thử nghiệm cũng mở thêm cơ hội đưa các giải pháp mới vào thực tiễn. Theo quy định được công bố, Nhà nước có thể hỗ trợ tối đa 30% kinh phí thử nghiệm sản phẩm, giải pháp chuyển đổi số, với mức hỗ trợ không quá 15 tỷ đồng cho mỗi doanh nghiệp hoặc nhiệm vụ thử nghiệm. Cơ chế này góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính khi doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới.

Nghị định cũng quy định cơ chế đặc thù đối với việc triển khai nền tảng số quốc gia, cơ sở dữ liệu quốc gia; cho phép áp dụng hình thức chỉ định doanh nghiệp thực hiện toàn bộ quá trình trong những trường hợp thuộc phạm vi quy định. Với phần mềm nội bộ, việc cho phép một doanh nghiệp đồng thời thực hiện thiết kế và triển khai tạo điều kiện xử lý linh hoạt những thay đổi phát sinh trong quá trình phát triển, hoàn thiện sản phẩm.

Cùng với đó, cơ chế quản trị, vận hành hệ thống phần mềm cũng được điều chỉnh theo hướng tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển phần mềm tiếp tục thực hiện công việc quản trị, vận hành trong trường hợp đáp ứng các điều kiện quy định. Cách tiếp cận này hướng tới xử lý những vướng mắc có thể phát sinh khi đơn vị vận hành không nắm đầy đủ kiến trúc, mã nguồn hoặc nguyên lý hoạt động của hệ thống.

Tuy nhiên, cơ chế thông thoáng hơn cũng đặt ra yêu cầu quản lý chất lượng, kiểm soát trách nhiệm và đánh giá hiệu quả đầu tư. Như Cục trưởng Trần Duy Ninh nhấn mạnh, điều quan trọng không chỉ là có thêm nguồn lực hay hệ thống mới, mà phải bảo đảm mỗi khoản đầu tư gắn với kết quả cụ thể.

Tại diễn đàn, ông Phạm Đắc Bảo, Giám đốc VNPT UAV Lab, trình bày tham luận về ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) và AI trong xây dựng cơ sở dữ liệu, giám sát tài nguyên, môi trường và phát triển nông nghiệp số. Đây là một trong những hướng ứng dụng công nghệ được đưa ra trao đổi, gắn chuyển đổi số với các bài toán quản lý và sản xuất cụ thể.

Hai phiên tọa đàm chuyên đề tiếp tục mở rộng thảo luận. Phiên thứ nhất tập trung vào chính phủ số và dịch vụ công thế hệ mới, với các nội dung về kinh nghiệm quốc tế, AI trong quản trị và doanh nghiệp, dữ liệu an toàn, tin cậy và mô hình chính quyền địa phương số. Phiên thứ hai bàn về kinh tế số, xã hội số và năng lực quốc gia số, trong đó có chuyển đổi số doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, phát triển nền tảng và kỹ năng số, hướng tới xã hội số bao trùm.

Phát biểu bế mạc, ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, khái quát những vấn đề chính được đặt ra tại diễn đàn: Kết nối, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu; quản trị AI gắn với trách nhiệm của con người; đưa cơ chế, chính sách vào thực tiễn; đồng thời phát huy tính chủ động của địa phương và nâng cao năng lực số cho đội ngũ thực thi.

Theo ông Hoàng Hữu Hạnh, cần tăng cường thí điểm để kiểm chứng mô hình, giải pháp mới trước khi triển khai trên diện rộng. Đối với AI, phải làm rõ những công việc có thể tự động hóa và những quyết định vẫn cần con người chịu trách nhiệm. Trong thời gian tới, Cục Chuyển đổi số quốc gia sẽ tiếp tục tổng hợp ý kiến tại diễn đàn, phục vụ hướng dẫn triển khai, hoàn thiện văn bản liên quan và kết nối các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, viện, trường để đưa các mô hình có giá trị từ thực tiễn vào ứng dụng.

Những nội dung được trao đổi cho thấy yêu cầu đặt ra đối với chuyển đổi số quốc gia hiện nay không chỉ là mở rộng hạ tầng hay phát triển thêm nền tảng, mà là tháo gỡ điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện, sử dụng hiệu quả nguồn lực và chuyển những tiến bộ công nghệ thành dịch vụ thiết thực hơn cho người dân, doanh nghiệp.