Chuyển đổi số “chắp cánh” cho người nông dân

Đứng dưới bờ ruộng, ông Đỗ Đăng Bê ngước nhìn thiết bị bay hiện đại đang “gánh” thay sức người chăm bón cả mẫu vườn. Ngày trước, có nằm mơ ông Đỗ Đăng Bê cũng không dám tin ruộng vườn quê mình lại có ngày thay đổi nhanh đến thế. Để có drone rì rào trên đồng đất Hòa Xá hôm nay, ít ai biết đó là cả một hành trình đầy trăn trở và không ít lần vấp phải sự hoài nghi...

Cuộc cách mạng tư duy

Về xã Hòa Xá (Hà Nội) những ngày cuối thu, dạo bước trên những con đường nội đồng phẳng lì ven sông Đáy, ít ai có thể hình dung được nơi đây từng là vùng đất bám rễ của lề thói canh tác cũ. Nông nghiệp từng sinh ra từ bùn đất, gắn với người nông dân một nắng hai sương qua những giọt mồ hôi mặn mòi và... phó mặc hoàn toàn cho thời tiết.

Về xã Hòa Xá (Hà Nội) những ngày cuối thu, dạo bước trên những con đường nội đồng phẳng lì ven sông Đáy, ít ai có thể hình dung được nơi đây từng là vùng đất bám rễ của lề thói canh tác cũ. Nông nghiệp từng sinh ra từ bùn đất, gắn với người nông dân một nắng hai sương qua những giọt mồ hôi mặn mòi và... phó mặc hoàn toàn cho thời tiết.

“Nói thật, bao đời nay, các cụ làm thế nào thì con cháu cứ thế làm theo, chẳng ai nghĩ khác đi”, ông Đỗ Đăng Bê, vốn thuần làm nông, vừa lật tơi lớp đất đẫm mùi phân hữu cơ dưới gốc táo, vừa nhẩn nha kể.

Ngày trước, không ít nông dân nghĩ, “cứ phun thật nhiều thuốc cho chắc ăn”, “bón đẫm phân hóa học cho cây trổ nhanh”. Cán bộ khuyến nông về, ra tận ruộng vận động, chỉ dẫn giảm bớt thuốc trừ sâu, chuyển sang dùng phân chuồng tự ủ và rắc vôi cải tạo đất.

Phản ứng đầu tiên là những cái xua tay và ánh mắt đầy hoài nghi. Bà con sợ không dùng thuốc thì sâu ăn trạt cây trồng, sợ không bón phân hóa học thì cây còi cọc… Thói quen cũ bám rễ đến mức khi chính quyền địa phương nhen nhóm chủ trương đưa cơ giới hóa, công nghệ cao vào sản xuất, không ít hộ dân vẫn khoanh tay đứng ngoài cuộc với cái nhìn dè dặt.

Thế nhưng, cái nắng rát bỏng da thịt và bài toán chi phí lao động ngày càng đắt đỏ, thanh niên lần lượt rời làng ra các khu công nghiệp đã khiến nhiều nông hộ phải tính lại.

Đồng ruộng vắng bóng sức trẻ, chỉ còn lại những mái đầu đã hai thứ tóc mướt mải với luống cày. Cán bộ Phòng Hạ tầng, Nông nghiệp và Môi trường xã Hòa Xá phối hợp với Trung tâm Khuyến nông thành phố Hà Nội xuống tận đồng bãi khảo sát, nhận ra nếu người nông dân cứ tiếp tục oằn mình đeo chiếc bình phun thuốc nặng 20-30kg trên lưng thì vừa độc hại, vừa không sức nào kham nổi.

Phó Trưởng phòng Hạ tầng, Nông nghiệp và Môi trường xã Hòa Xá Dương Hồng Điệp cùng đại diện các hợp tác xã đã trực tiếp đến thực địa những mô hình nông nghiệp thông minh ở địa phương bạn. Tận mắt chứng kiến drone nhỏ gọn vút lên cao, giải quyết trọn vẹn khối lượng công việc nặng nhọc của cả chục nhân công chỉ trong vài phút, họ biết đây chính là lời giải cho tương lai.

Nhưng khi đưa thiết bị về trình diễn thử nghiệm, tiếng xì xào lại nổi lên: “Cái máy bay đồ chơi ấy thì phun sao thấu lá, rồi máy móc vô tri làm sao thay được tay người?”. Thế rồi, chiếc drone cất cánh, rải thuốc, những làn sương mỏng tang bám đều tăm tắp vào hai mặt lá, chi phí cấy lúa thủ công từng ngốn 700.000 đồng/sào nay giảm xuống chỉ còn 300.000-350.000 đồng. Trên vùng cây ăn quả, phun thuốc bằng drone tiết kiệm 90% lượng nước và bảo vệ tuyệt đối sức khỏe người lao động.

Từ chỗ ngờ vực, Hợp tác xã cây ăn quả Dư Xá dưới sự chèo lái của Giám đốc Nguyễn Hà Tây đã mạnh dạn mở rộng ứng dụng công nghệ. 20ha cây ăn quả theo mô hình VietGAP gồm vải, nhãn, hồng xiêm, ổi, táo, vận hành trơn tru dưới “bàn tay” máy móc và quy trình chuẩn hóa. Giá trị sản xuất bình quân của hợp tác xã hiện đạt 350-400 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 3-4 lần so với cấy lúa truyền thống, mang lại cho người nông dân nguồn thu nhập ổn định.

Từng bước làm chủ công nghệ số

Nếu việc đưa máy móc ra đồng ruộng là cuộc cách mạng về sức lao động thì việc số hóa toàn diện các khâu sản xuất và tiêu thụ lại là một thử thách cam go, một bước chuyển đầy ắp những băn khoăn, nghi ngại, và sau rốt là nụ cười và cả nước mắt của người nông dân xã Hòa Xá.

Ở vùng chuyên canh này, khái niệm “sổ tay ghi chép giấy” đã lùi vào dĩ vãng. Mỗi chủ vườn như ông Đỗ Đăng Bê hay các thành viên Hợp tác xã Dư Xá nay đã quen thuộc với việc quản lý nhật ký sản xuất trên điện thoại thông minh.

Từ ngày, giờ bón phân hữu cơ, thời điểm phun phòng dịch bệnh theo đúng chuẩn VietGAP, cho đến việc quét mã QR minh bạch hóa nguồn gốc xuất xứ, mọi thông số đều được số hóa rạch ròi. Chính sự minh bạch ấy đã tạo nên chiếc “hộ chiếu xanh” vững chắc, là bệ phóng để những người nông dân mạnh dạn bước vào một “trận địa” hoàn toàn mới: Lên sóng livestream tiêu thụ nông sản.

Thế nhưng, từ tâm thế tự tin trên giấy tờ đến việc thực sự cầm chiếc điện thoại đứng trước ống kính lại là một khoảng cách không dễ vượt qua. Với những con người cả đời chỉ quen với bùn đất, việc đứng thẳng lưng trước máy quay để nói cười, quảng bá nông sản là một “cực hình” thực sự.

Nhiều nông dân tuổi đã ngoài sáu mươi, tay chân run lập cập khi mở ứng dụng. Những câu chuyện dở khóc dở cười liên tiếp xảy ra: Có người vừa lên sóng thì đứng hình như tượng đá, mặt cắt không còn một giọt máu, chẳng nói nổi câu nào tròn vành rõ chữ; có người vừa bấm máy thì nghe lời ra, tiếng vào “Già rồi còn bày đặt làm màu, lên mạng múa may quay cuồng thế kia thì ai người ta mua cho!”...

Nhớ lại những ngày đầu tiên ấy, ông Đỗ Đăng Bê cười hiền lành, đuôi mắt in hằn những vết chân chim với ngoặc đơn ngoặc kép, đôi bàn tay sần sùi xoắn lại: “Ban đầu lên sóng, nhìn lèo tèo vài người xem, lại nghe tiếng ì xèo trêu chọc ngoài ngõ, hai vợ chồng chỉ muốn quăng quách cái điện thoại đi cho xong”.

Hiểu được những bỡ ngỡ ban đầu ấy, đội ngũ cán bộ cơ sở đã lập tức có mặt để đồng hành cùng người dân. Cán bộ Phòng Hạ tầng, Nông nghiệp và Môi trường xã Hòa Xá Lê Thị Xới, cùng các đồng nghiệp không quản ngày đêm tổ chức tới 42 lớp tập huấn cho 1.500 lượt hộ nông dân.

Cán bộ không đứng giảng lý thuyết suông mà xuống tận vườn, trực tiếp “cầm tay, chỉ việc”, từ cách điều chỉnh góc quay sao cho bắt mắt, căn chỉnh ánh sáng cho thật lung linh, đến cách truyền đạt, quảng bá sản phẩm.

Qua 12 phiên livestream thực tế diễn ra sau đó, kết quả thu về vượt xa mong đợi. Khách hàng từ khắp mọi miền đất nước đổ xô đặt hàng qua mạng. Giám đốc Hợp tác xã cây ăn quả Dư Xá Nguyễn Hà Tây phấn khởi thừa nhận, có những đợt vừa dứt phiên livestream, sản phẩm OCOP (Chương trình mỗi xã một sản phẩm) của hợp tác xã làm ra “cháy” sạch kho.

Điểm tựa cho nông dân vững bước

Đứng giữa khu vườn rộng gần sáu mẫu trĩu quả chín mọng, ông Đỗ Đăng Bê chỉ tay về hệ thống tưới tiêu còn dang dở, chia sẻ thật lòng về mối băn khoăn trong lòng.

Kỹ thuật chăm sóc thì bà con đã nắm vững trong lòng bàn tay, nhưng nguồn vốn đầu tư để lắp đặt hệ thống tưới tự động đồng bộ cho cả một diện tích lớn thế này vẫn là giấc mơ quá xa vời đối với túi tiền eo hẹp của người nông dân.

Nhìn cảnh hằng ngày anh em vẫn phải quay cuồng kéo từng cuộn ống bơm nước thủ công đến từng ô, luống, vừa tốn sức lực vừa hao chi phí thuê nhân công, lòng ông cứ khắc khoải.

Những lo toan thường trực ấy của bà con, chẳng ai hiểu thấu hơn những cán bộ cơ sở sâu sát với đồng ruộng. Phó Chủ tịch UBND xã Hòa Xá Phùng Thị Mai Thu chia sẻ, địa phương đang tích cực bám sát hoạt động sản xuất của bà con, đề xuất thành phố hỗ trợ nguồn lực phát triển hạ tầng thủy lợi, đồng thời triển khai hiệu quả các chính sách thiết thực theo Nghị quyết số 53/2025/NQ-HĐND ngày 26-11-2025 của HĐND thành phố Hà Nội quy định về một số chính sách phát triển nông nghiệp thành phố Hà Nội (thực hiện Khoản 2, Điều 32 Luật Thủ đô năm 2026).

Xa hơn thế, đó là mục tiêu quy hoạch lại các vùng chuyên canh tập trung, mở ra một mũi nhọn chiến lược hoàn toàn mới: Kết hợp chặt chẽ giữa nông nghiệp sinh thái tuần hoàn với du lịch trải nghiệm miệt vườn. Chính sự gần dân, sát dân và tinh thần đồng hành của chính quyền, của cán bộ địa phương đã trở thành điểm tựa, để những nông dân như ông Đỗ Đăng Bê thêm tin tưởng.

Chúng tôi rời Hòa Xá khi chiều đã buông trên dòng sông Đáy. Tiếng rì rào của cánh quạt drone hòa lẫn sắc xanh những vườn cây trĩu quả. Vùng đất bãi ven sông nay đã thực sự đơm hoa kết trái.

Ông Đỗ Đăng Bê ngước nhìn lên: Chiếc drone đang lướt nhẹ trên những tán cây ăn quả xanh mướt, phun đều lớp thuốc mỏng tang như sương li ti bám trắng hai mặt lá…