Chuẩn hóa hệ sinh thái hướng nghiệp:Bài cuối: Kiến tạo hệ sinh thái hướng nghiệp bền vững cho Thủ đô

Chuẩn hóa và chuyên trách hóa

Tại Hà Nội, nhiều hoạt động hướng nghiệp đã diễn ra. Nhiều trường phổ thông đã tổ chức ngày hội tư vấn hướng nghiệp - tuyển sinh, mời chuyên gia nói chuyện, kết nối cựu học sinh... Nhiều trường đại học, doanh nghiệp cũng tham gia mạnh vào quá trình hỗ trợ học sinh. Nhưng điểm yếu là các hoạt động đó chưa được kết nối thành một hệ thống đủ đồng bộ, có dữ liệu chung, chuẩn năng lực chung và cơ chế phối hợp bền vững. Nói cách khác, có nhiều dòng chảy nhỏ, nhưng chưa có một dòng chảy hướng nghiệp liên thông.

Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng Tâm lý - Giáo dục, Chủ tịch sáng lập Hệ sinh thái Hướng nghiệp 360 Lê Anh Tuấn cho rằng, hướng nghiệp là tiền đề để làm tốt công tác dự báo nguồn nhân lực trong tương lai. Với quy mô giáo dục lớn của Hà Nội, riêng học sinh cuối cấp gồm lớp 9 và lớp 12 đã là lực lượng rất lớn cần được tư vấn, định hướng nghề nghiệp để có hướng đi phù hợp. Làm tốt hướng nghiệp không chỉ giúp từng học sinh chọn nghề đúng hơn mà còn góp phần cân bằng cung - cầu lao động trong dài hạn. Đó là lý do hướng nghiệp cần được đặt trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực Thủ đô, không chỉ trong kế hoạch hoạt động của từng trường.

Theo chuyên gia hướng nghiệp Đinh Xuân Hiển, Trung tâm Khoa học hướng nghiệp quốc gia (Viện Khoa học giáo dục và môi trường), ngành Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cần tham mưu với cơ quan cấp trên xây dựng đề án đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng tư vấn tâm lý, đánh giá năng lực và hướng nghiệp cho đội ngũ giáo viên phổ thông. Đã đến lúc cần gỡ bỏ cơ chế “kiêm nhiệm” hình thức để hướng tới hình thành đội ngũ chuyên viên tư vấn hướng nghiệp chuyên trách tại các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông. Về lâu dài, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần khuyến khích các cơ sở đào tạo mở ngành, chuyên ngành hoặc chứng chỉ về tư vấn hướng nghiệp, tư vấn nghề nghiệp học đường. Khi người làm hướng nghiệp được chuẩn hóa, học sinh mới được tư vấn một cách đầy đủ và đúng hướng.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cần đổi mới chương trình và đào tạo giáo viên dạy môn hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Phương án biên chế hàng chục ngàn chuyên viên hướng nghiệp độc lập cho các trường là không khả thi về nguồn lực. Giải pháp hợp lý là đào tạo tích hợp năng lực này cho toàn bộ đội ngũ giáo viên. Cụ thể là cần tích hợp nội dung hướng nghiệp vào chương trình đào tạo giáo viên sư phạm; mọi giáo viên đều cần có trách nhiệm hướng nghiệp trong môn dạy của mình.

Xây dựng hệ thống dữ liệu hướng nghiệp dùng chung

Một hệ sinh thái hướng nghiệp không thể vận hành cảm tính mà cần có hệ thống dữ liệu để hỗ trợ phân tích, đo lường. “Chúng tôi đề xuất xây dựng một hệ thống dữ liệu hướng nghiệp dùng chung và được cập nhật thường xuyên, bao gồm thông tin về ngành đào tạo, nhu cầu nhân lực, xu hướng nghề nghiệp và yêu cầu năng lực của từng nhóm nghề”, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội) Đào Thị Thu Trang kiến nghị.

Hiện nay, Cổng thông tin việc làm thành phố Hà Nội đã công bố nhiều bản tin về thị trường lao động, nhu cầu tuyển dụng, xu hướng việc làm, trong đó có thông tin cập nhật về nhu cầu nhân lực chất lượng cao, kỹ năng số, kinh tế xanh, công nghệ bán dẫn... Các kế hoạch của UBND thành phố về hỗ trợ, phát triển thị trường lao động năm 2026 và giai đoạn 2026-2030 cũng nhấn mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) trong thu thập, phân tích, dự báo thông tin thị trường lao động. Đây là nền tảng quan trọng, nhưng cần được chuyển hóa thành dữ liệu dễ hiểu để phục vụ hoạt động hướng nghiệp. Một học sinh lớp 12 không thể đọc báo cáo thị trường lao động dài hàng chục trang để tự suy luận. Các em cần bản đồ nghề nghiệp trực quan. Phụ huynh cũng cần thông tin tương tự, nhưng bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Ông Lê Anh Tuấn đề xuất thành lập Trung tâm Tư vấn hướng nghiệp và Dự báo nguồn nhân lực Thủ đô, có thể trực thuộc cơ quan quản lý phù hợp, làm đơn vị chuyên trách tham mưu hoạt động hướng nghiệp và dự báo nguồn nhân lực. Đồng thời, ông Lê Anh Tuấn cho rằng, cần phát triển một nền tảng “Hướng nghiệp Thủ đô” để thu thập, phân tích, xử lý dữ liệu của học sinh, sinh viên Hà Nội. Nếu được xây dựng bài bản, nền tảng này có thể trở thành nơi lưu trữ hồ sơ hướng nghiệp của học sinh từ bậc trung học cơ sở, kết nối kết quả đánh giá năng lực với thông tin về ngành nghề, cơ sở đào tạo, nhu cầu lao động, chương trình trải nghiệm và các dịch vụ tư vấn chính thống.

Tuy nhiên, dữ liệu hướng nghiệp cũng cần được quản trị cẩn trọng. Thông tin cá nhân của học sinh phải được bảo vệ. Đồng thời, trắc nghiệm và công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò của chuyên gia, giáo viên và gia đình. Hệ sinh thái hướng nghiệp bền vững phải vừa hiện đại về công nghệ, vừa nhân văn trong cách sử dụng dữ liệu.

Thúc đẩy hợp tác công - tư trong hướng nghiệp

Trong mô hình hướng nghiệp tích hợp, cần đẩy mạnh cơ chế hợp tác công - tư. Các trường đại học, cao đẳng, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề có thể tham gia tổ chức các chương trình trải nghiệm nghề, khu mô phỏng nghề nghiệp, nền tảng dữ liệu... Thành phố có thể đóng vai trò điều phối, chuẩn hóa, giám sát chất lượng, tránh để hướng nghiệp bị biến thành quảng bá tuyển sinh thuần túy.

Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội) Đào Thị Thu Trang kiến nghị, cần xây dựng mạng lưới liên kết giữa nhà trường - các cơ sở giáo dục đại học/giáo dục nghề nghiệp - doanh nghiệp, tạo nhiều cơ hội trải nghiệm thực tế cho học sinh. Đây là yếu tố rất quan trọng để hướng nghiệp không chỉ là “nói cho học sinh biết về nghề”, mà trở thành quá trình giúp các em hiểu mình, hiểu nghề và chủ động xây dựng con đường tương lai.

Đồng quan điểm, TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội cho rằng, để hệ sinh thái hướng nghiệp phát triển bền vững, cần gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải tham gia sâu toàn bộ quy trình từ tuyển sinh, xây dựng giáo trình, tham gia đào tạo đến bố trí nơi thực tập và tuyển dụng. Bên cạnh đó, cần có chính sách rõ ràng về việc tuyển dụng và trọng dụng lao động có tay nghề. Để làm được điều này, thành phố cần tiếp tục có thêm chính sách khuyến khích, tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn nữa để doanh nghiệp, các cơ sở giáo dục đại học công lập và tư thục tham gia sâu vào hoạt động hướng nghiệp, qua đó phát triển hệ sinh thái hướng nghiệp hiện đại; cho phép và hỗ trợ đưa học sinh đến trải nghiệm, “nhập vai” thực tế tại các công xưởng, văn phòng; đồng thời, xã hội hóa các hội chợ hướng nghiệp, tạo không gian cho học sinh cọ xát thực tế.

Bên cạnh đó, để tạo bước đột phá về chất lượng giáo dục hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông, công tác phân luồng học sinh sau bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông rất quan trọng. Chuyên gia hướng nghiệp Đinh Xuân Hiển cho rằng, công tác phân luồng sẽ thất bại nếu vẫn để tồn tại tâm lý “học yếu thì đi học nghề, học giỏi thì vào đại học”. Cách hiểu này vừa sai, vừa làm tổn thương học sinh. Trong một nền kinh tế hiện đại, xã hội cần nhiều loại nhân lực: Nhà nghiên cứu, kỹ sư, kỹ thuật viên, nhân viên dịch vụ, nghệ nhân, lao động công nghệ cao… Không có con đường nào thấp kém nếu phù hợp năng lực và tạo ra giá trị.

ThS Lê Anh Tuấn cho rằng, hệ sinh thái hướng nghiệp cần được xây dựng như một mô hình tích hợp đa bên. Mô hình đặt học sinh ở trung tâm; xoay quanh là sự phối hợp giữa phụ huynh, nhà trường, giáo viên, chuyên gia tư vấn, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp tuyển dụng, trên nền tảng hỗ trợ của dữ liệu nghề nghiệp và công nghệ. Trong đó, công nghệ đóng vai trò làm hạ tầng xử lý thông tin; chuyên gia tham vấn chiều sâu; doanh nghiệp mang lại môi trường thực chứng; còn nhà trường và gia đình giữ vai trò đồng hành, nâng đỡ. Như vậy, học sinh sẽ không còn phải “tự bơi” giữa biển thông tin.

Câu chuyện hướng nghiệp cuối cùng là câu chuyện phát triển con người. Mỗi học sinh là một tổ hợp riêng của năng lực, sở thích, hoàn cảnh và khát vọng. Một hệ sinh thái hướng nghiệp tốt giúp mỗi em tìm được con đường phù hợp nhất trong mối liên hệ với nhu cầu phát triển của xã hội. Khi một học sinh chọn đúng nghề, không chỉ bản thân học sinh đó có cơ hội hạnh phúc hơn trong công việc mà hơn thế, gia đình tiết kiệm được chi phí “sửa sai”; nhà trường nâng chất lượng đào tạo; doanh nghiệp có nhân lực phù hợp; thành phố có nguồn lực phát triển đúng vị trí. Chọn đúng nghề, vì vậy, chính là đặt năng lực cá nhân vào đúng vị trí để phát huy giá trị và tạo dựng một tương lai nghề nghiệp phù hợp.

Nguồn lực lớn nhất của Thủ đô Hà Nội không nằm ở tài nguyên, đất đai hay hạ tầng vật chất, mà nằm ở trí tuệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Hệ sinh thái hướng nghiệp chuẩn hóa được vận hành hiệu quả sẽ trở thành bệ phóng vững chắc giúp hàng triệu học sinh Thủ đô “mở” đúng “cánh cửa” nghề nghiệp, cống hiến năng lực và cùng kiến tạo nên một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.