Chùa Một Cột

Chùa Một Cột ở phía tây thành Thành Thăng Long cũ, là một trong những ngôi chùa nổi tiếng được ghi lại trong sử sách. Chùa được xây dựng năm 1049 dưới triều Lý Thái Tông. Tương truyền rằng vua Lý một lần nằm mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên toà sen mời vua bước lên. Một nhà sư là Thiên Tuế đã khuyên vua nên làm một ngôi chùa dựng trên một cột đá, thành hình hoa sen thờ Quan Âm như đã thấy trong mộng. Làm xong, các nhà sư đi diễu quanh chùa tụng kinh cầu cho vua sống lâu. Do đó mới đặt tên là Diêu Hựu (kéo dài sự ban phúc của thần linh).

Năm 1080, Lý Nhân Tông cho đúc một quả chuông lớn cho chùa. Chuông quá lớn không treo lên được nên đành bỏ ở ruộng cạnh chùa gọi là ruộng Quy điền vì ruộng này có rất nhiều rùa. Chuông chùa Diên Hựu do đó còn có tên là chuông chùa Qui Điện và được liệt vào bốn vật quí của nước nam (Nam bang tứ khí). Chuông này sau bị tướng giặc nhà Minh là Vương Thông, hồi bị Lê Lợi bao vây ở Thăng long, đem phá ra để đúc súng.

Năm 1105 Lý Nhân Tông cho đào một cái hồ chung quanh chùa gọi là hồ Linh Chiêu, chùa được dựng trên một cột đá giống đoá hoa sen mọc từ dưới nước lên. Chung quanh chùa là dãy hành lang có hình vẽ. Mé ngoài hành lang lại đào một khu áo nước xanh biếc bao bọc chung quanh, có bắc cầu vồng (phía kiêu) để thông ra ngoài. Ở sân sát cạnh phía trước, hai bên tả hữu có dựng tháp lợp ngói sứ. Hàng tháng vào ngày rằm, mùng một, hàng năm và ngày lễ tâm Phật, vua đi xe ra chùa hành hương, quan lại và dân chúng cũng đến lễ rất đông, coi như ngày hội lớn chùa kinh thành.

Qua nhiều triều đại, chùa Một Cột không còn qui mô tráng lệ như dưới triều Lý, tuy nhiên vẫn còn một phần nào giữ được lối kiến trúc độc đáo của nó. Chùa hình vuông mỗi chiều cao 3m, dựng trên một cột đá lớn đường kính 1,25m cao 4m chưa kể phần chôn dưới đất, và gồm hai tảng đá lớn hình trụ chồng lên nhau. Tảng đá trên đỡ một hệ thống những thanh gỗ lim, cái thì cắm sâu vào cột đá, cái thì xuyên qua cột đá, hình thành một sườn kiên cố cho ngôi chùa xinh xắn mái cong lợp ngói, như một đoá hoa sen vươn thẳng lên khu ao nhỏ cũng hình vuông và xây lan can bằng gạch chung quanh. Từ bờ ngoài có lối đi bằng gạch qua ao đến một chiếc thang dẫn lên chùa. Cửa chùa có chiếc biển đề 3 chữ “Liên hoa đài” nhắc lại hình dáng đặc biệt của chùa cùng tích giấc mộng của vua Lý trước khi làm chùa...

Đến nay di tích Chùa Một Cột vẫn được lưu giữ và bảo tồn với chiếc Chùa dựng trên ao Hoa sen trong khuôn viên chung của quần thể khu vực Lăng Hồ Chủ Tịch thuộc Quận Ba Đình, HN. Mỗi năm hàng trăm ngàn khách du lịch đã đến đây để chiêm ngưỡng "lâu đài kiến trúc" có một không hai này của Việt Nam./. 

Phạm Kim Thanh