Chợ truyền thống chuyển mình trong dòng chảy số

Từ tấm mã QR bên quầy hàng

Một buổi sáng tại chợ Bưởi, phường Tây Hồ, nhịp mua bán vẫn diễn ra như bao năm nay. Người chọn mớ rau, người cân hoa quả, tiếng hỏi giá, tiếng gọi nhau xen lẫn. Chỉ khác là bên cạnh chiếc cân, túi nilon hay hộp đựng tiền lẻ, trên nhiều quầy hàng đã xuất hiện thêm những tấm mã QR. Có quầy đặt QR trong tấm mica ngay trước mặt khách, có người in mã rồi dán lên thành tủ, cũng có tiểu thương lưu sẵn mã trên điện thoại. Người mua chọn hàng, mở ứng dụng ngân hàng, quét mã, nhập số tiền; chỉ trong ít phút, cuộc mua bán hoàn tất mà không cần tìm tiền lẻ. Đó đang trở thành hình ảnh quen thuộc tại nhiều chợ truyền thống của Hà Nội.

Bán hoa quả tại chợ Bưởi nhiều năm, bà Lê Thị Hương cảm nhận khá rõ sự thay đổi này: Trước đây khách trả tiền mặt là chủ yếu, nay phần lớn khách trẻ lựa chọn chuyển khoản, chỉ một bộ phận người cao tuổi vẫn duy trì thói quen trả tiền mặt. Cũng vì vậy, bà chủ động đặt mã QR ngay trước quầy để khách dễ thanh toán.

Người mua cũng dần quen với cách thanh toán mới, chị Nguyễn Thị Anh Thư, khách thường xuyên của chợ Bưởi cho biết: Trước đây chỉ lác đác một số quầy có mã QR, còn nay đi qua nhiều sạp hàng đều có thể chuyển khoản, kể cả những quầy do người lớn tuổi bán. Một số hộ còn lắp loa thông báo biến động tài khoản, nhờ đó người bán không phải liên tục cầm điện thoại kiểm tra.

Cách chợ Bưởi không xa, tại chợ Dịch Vọng Hậu, thuộc địa bàn phường Cầu Giấy hiện nay, những tấm QR cũng đã xuất hiện trước nhiều quầy hàng. Với tiểu thương Nguyễn Thị Thư, chuyển khoản giúp việc mua bán thuận tiện hơn khi khách không mang tiền mặt. Nhưng vào giờ đông khách, chị vừa cân hàng, tính tiền, đóng gói, vừa phải để ý giao dịch vào tài khoản. Loa báo tiền giúp giảm bớt một công đoạn, song không phải lúc nào mọi việc cũng suôn sẻ. Khi mạng chậm hoặc ứng dụng ngân hàng gặp trục trặc, khách và người bán vẫn phải đứng chờ, có khi mất thời gian hơn trả tiền mặt.

Thực tế ấy cho thấy chuyển đổi số đã đi vào những giao dịch rất nhỏ của đời sống đô thị. Một mớ rau vài chục nghìn đồng, một cân hoa quả hay bó hoa cũng có thể được thanh toán qua điện thoại. Đó là bước chuyển đáng kể đối với loại hình thương mại vốn gắn lâu đời với tiền mặt.

Sự chuyển động từ các quầy hàng phù hợp với định hướng Thành phố đang triển khai. Kế hoạch số 117/KH-UBND ngày 20-3-2026 về phát triển và quản lý chợ trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2026-2030 xác định triển khai mô hình “chợ số” tại các chợ truyền thống, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý, mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hóa và thúc đẩy kinh tế số. Đáng chú ý, thành phố đặt mục tiêu 100% hộ kinh doanh tại chợ có mã QR thanh toán; 50% hộ kinh doanh cố định có gian hàng trực tuyến trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội hoặc nền tảng số bán hàng.

Cùng với đó, Kế hoạch số 84/KH-UBND ngày 5-3-2026 về phát triển thương mại điện tử giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu đến năm 2030 doanh thu bán lẻ thương mại điện tử chiếm khoảng 17-20% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng; 80% dân số tham gia mua sắm trực tuyến và tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt trong thương mại điện tử đạt 80%. Những mục tiêu này cho thấy tấm mã QR trước quầy hàng chỉ là bước khởi đầu của quá trình số hóa hoạt động thương mại.

Để “chợ số” không dừng ở thanh toán số

Hình thức thanh toán qua mã QR đã lan rộng hầu hết ở các chợ của Hà Nôi, song nó cũng tiềm ẩn những nguy cơ rủi ro khi nhiều hộ kinh doanh chưa quen với hình thức này. Bà Lê Thị Hương ở chợ Bưởi kể rằng từng gặp trường hợp khách đưa màn hình báo đã chuyển khoản rồi rời đi khi bà chưa kịp kiểm tra. Sau đó phát hiện tiền chưa vào tài khoản, bà bị thiếu 390.000 đồng. Từ lần đó, với những giao dịch chưa chắc chắn, bà phải kiểm tra biến động tài khoản rồi mới hoàn tất việc bán hàng.

Đây không phải chuyện riêng của một quầy hàng. Thực tế ghi nhận tại các chợ cho thấy tình trạng kết nối mạng không ổn định, ứng dụng ngân hàng chậm thông báo hay người bán chưa thành thạo thao tác kiểm tra giao dịch đều có thể phát sinh bất tiện. Nguy cơ sử dụng hình ảnh giao dịch đã chỉnh sửa để đánh lừa người bán cũng đặt ra yêu cầu nâng cao kỹ năng phòng tránh, nhất là đối với tiểu thương lớn tuổi.

Bởi vậy, chuyển đổi số tại chợ truyền thống không thể chỉ tính bằng số tấm QR đã được đặt lên quầy. Một hướng đi rõ hơn đang được thử nghiệm tại chợ Đồng Xuân. Ngày 28-8-2026, UBND phường Hoàn Kiếm cùng các đơn vị đưa mô hình “Chợ chuyển đổi số” . Tiểu thương không chỉ được hỗ trợ thanh toán không dùng tiền mặt mà còn được hướng dẫn đăng ký, kê khai, nộp thuế điện tử qua eTax Mobile, quản lý sổ sách, quảng bá sản phẩm và bán hàng trên nền tảng số. Công nghệ cũng được đưa vào quản lý thông tin hộ kinh doanh, điểm bán và hỗ trợ người dân, du khách tra cứu thông tin trong chợ.

Trước khi mô hình vận hành, Công an thành phố Hà Nội còn tổ chức hướng dẫn tiểu thương nhận diện thủ đoạn lừa đảo, bảo vệ tài khoản, dữ liệu và tài sản khi kinh doanh trên môi trường mạng. Đây là chi tiết đáng chú ý, bởi chuyển đổi số chỉ bền vững khi người kinh doanh biết sử dụng công nghệ đồng thời biết tự bảo vệ mình.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng từng nhấn mạnh: Hà Nội thực hiện chuyển đổi số để phát triển kinh tế số, không chạy theo phong trào; công nghệ phải giải quyết được những bài toán thực tiễn và tạo ra giá trị kinh tế cụ thể.

Ở góc độ ngành Công Thương, Giám đốc Sở Công Thương Hà Nội Trần Đức Hải cũng cho rằng trong môi trường số, sản phẩm tốt thôi chưa đủ mà còn phải được nhận diện, giới thiệu đúng cách và kết nối đúng khách hàng. Tại chương trình “Gian hàng số - nâng tầm thương nhân Thủ đô” ngày 6-10, ông cho biết qua đợt cao điểm 100 ngày chuyển đổi số, các xã, phường đã tổ chức gần 200 phiên livestream, giới thiệu hơn 1.200 sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề và sản phẩm có tiềm năng trên các nền tảng số.

Với chợ truyền thống, điều đó cũng có nghĩa công nghệ phải giúp người bán bán hàng tốt hơn, quản lý thuận lợi hơn và tiếp cận được nhiều khách hàng hơn. Từ QR thanh toán có thể tiến thêm một bước tới sổ sách điện tử; từ một quầy hàng trong chợ có thể mở thêm gian hàng trực tuyến; từ khách quen trong khu phố có thể tiếp cận người mua ở những địa bàn xa hơn. Nhưng sự chuyển đổi cần phù hợp với đặc điểm của từng nhóm tiểu thương. Người trẻ có thể nhanh chóng làm quen với ứng dụng, livestream hay gian hàng trực tuyến, trong khi những người đã bán hàng vài chục năm cần được hướng dẫn từ những thao tác rất cơ bản như kiểm tra tiền thực nhận, tra cứu lịch sử giao dịch, bảo vệ mật khẩu và nhận diện hành vi lừa đảo.

Trở lại chợ Bưởi hay chợ Dịch Vọng Hậu, những tấm QR nhỏ đặt cạnh chiếc cân hàng có thể chưa làm thay đổi diện mạo của khu chợ. Song phía sau chúng là sự thay đổi từng ngày trong cách mua, cách bán và cách quản lý dòng tiền của người kinh doanh. Để chợ truyền thống không đứng ngoài dòng chảy kinh tế số, việc quan trọng không chỉ là “phủ” QR, mà phải giúp mỗi tiểu thương biết sử dụng công nghệ an toàn, thiết thực và có lợi cho chính hoạt động kinh doanh của mình. Khi đó, chuyển đổi số mới thực sự góp phần làm mới những khu chợ lâu đời mà vẫn giữ được nét gần gũi, thân thuộc vốn có trong đời sống Hà Nội.