Chợ online Tết 2026: Khi “sale ảo” và “AI tặc” bủa vây ví tiền người dùng

Mùa mua sắm Tết 2026 vì thế không chỉ nóng bởi sức mua tăng cao, mà còn bởi những chiêu trò lừa đảo công nghệ ngày càng tinh vi, đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản trị và an toàn không gian số.

Nhắm vào nhóm có khả năng tài chính và thiếu kỹ năng

Gần Tết Nguyên đán Bính Ngọ, những chiếc "chợ online" đang trong giai đoạn chạy nước rút với những chiêu bài giảm giá, thanh lý... Theo nghiên cứu của Insight Asia, 63% người tiêu dùng Việt lựa chọn sàn thương mại điện tử để mua sắm dịp Tết năm nay, tăng mạnh so với mức 48% cùng kỳ năm trước. Hơn 70% hộ gia đình tập trung chi tiêu cho thực phẩm, đồ uống, quà biếu – những mặt hàng vốn gắn với chợ truyền thống, nay được đặt mua chỉ sau vài thao tác trên điện thoại.

Năm 2025, thị trường thương mại điện tử Việt Nam đạt tổng giá trị giao dịch hơn 458 nghìn tỷ đồng, tiếp tục tăng trưởng hai con số. Sự tiện lợi, giá cả cạnh tranh và các chương trình khuyến mãi dồn dập khiến mua sắm trực tuyến trở thành lựa chọn ưu tiên, đặc biệt trong bối cảnh quỹ thời gian cuối năm eo hẹp. Tại Hà Nội, trung tâm tiêu dùng lớn của cả nước, lượng đơn hàng những tháng giáp Tết tăng mạnh, kéo theo áp lực lên hệ thống giao nhận và thanh toán điện tử.

Song song với dòng tiền tăng tốc là rủi ro gia tăng. Dữ liệu mới nhất từ Cục An ninh mạng - Bộ Công an cho thấy, từ đầu năm 2025 tới nay, cơ quan chức năng tại Việt Nam đã phát hiện hơn 125.000 trang web lừa đảo, với các trường hợp gian lận thương mại, trang web giả mạo sàn thương mại điện tử phổ biến nhất, gây thiệt hại gần 20.000 tỷ đồng cho người tiêu dùng và doanh nghiệp.

Tỷ lệ người sập bẫy giảm (chỉ còn 0,18% dân số), nhưng số tiền bị mất trên mỗi vụ lại tăng vọt. Như vậy, tỷ lệ người “sập bẫy” không lớn, song thiệt hại trên mỗi vụ ngày càng cao, cho thấy tội phạm mạng đã chuyển từ “giăng lưới đại trà” sang “săn bắn chính xác”, nhắm vào nhóm có khả năng tài chính và thiếu kỹ năng số.

Mùa cao điểm mua sắm vì thế cũng trở thành cao điểm của lừa đảo công nghệ.

Ma trận chiêu trò và yêu cầu phòng vệ nhiều lớp

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, các thủ đoạn lừa đảo cận Tết ngày càng được “may đo” theo thói quen tiêu dùng số.

Phổ biến nhất là giả danh nhân viên giao hàng. Lợi dụng việc người dân thường xuyên đặt mua online, đối tượng gọi điện thông báo có đơn cần thanh toán số tiền rất nhỏ để tạo tâm lý chủ quan. Sau đó, chúng viện lý do thao tác nhầm, yêu cầu chia sẻ màn hình, cung cấp mã OTP hoặc thực hiện thao tác trên ứng dụng ngân hàng. Chỉ trong vài phút, tiền trong tài khoản bị chiếm đoạt. Mới đây, Công an TP Hà Nội tiếp nhận vụ một phụ nữ bị lừa gần 1,3 tỷ đồng theo đúng kịch bản này – từ khoản tiền vài nghìn đồng ban đầu.

Cùng với đó là fanpage, website giả mạo thương hiệu lớn quảng bá “sale sốc”, tặng quà giá trị cao, yêu cầu chuyển tiền đặt cọc hoặc phí vận chuyển trước. Sau khi nhận tiền, đối tượng lập tức chặn liên lạc.

Nhu cầu đổi tiền lẻ, tiền mới dịp mừng tuổi, lễ chùa cũng bị lợi dụng. Nhiều tài khoản rao đổi tiền phí thấp trên mạng xã hội, nhưng giao dịch diễn ra ngoài kênh hợp pháp, tiềm ẩn nguy cơ mất tiền và lộ thông tin cá nhân.

Điểm chung của các kịch bản là đánh vào tâm lý cuối năm: xử lý nhanh cho xong việc, tiền nhỏ không đáng kể, sợ bỏ lỡ khuyến mãi. Trong nhịp sống gấp gáp, một phút thiếu cảnh giác có thể phải trả giá đắt. Tại các khu chung cư, văn phòng đông đúc ở Hà Nội, việc giả danh giao hàng càng dễ thực hiện, khiến rủi ro hiện hữu hơn bao giờ hết.

Không chỉ lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tình trạng hàng giả “đội lốt” hàng Mall, hàng OCOP, đặc sản vùng miền cũng gia tăng. Năm 2025, cơ quan chức năng đã yêu cầu gỡ bỏ hơn 50.000 sản phẩm vi phạm trên các sàn và ngăn chặn khoảng 13.000 gian hàng liên quan đến kinh doanh hàng giả, hàng cấm, hàng không rõ nguồn gốc. Đáng lo ngại, nhiều chiêu trò đã có sự hỗ trợ của công nghệ AI, deepfake và kỹ thuật giả mạo tinh vi.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế – Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, để giảm thiểu rủi ro lừa đảo trong bối cảnh mùa mua sắm Tết và sự bùng nổ của thương mại điện tử, Việt Nam không thể chỉ dựa vào các biện pháp đơn lẻ.

Theo ông, cần xây dựng “Khiên 3 lớp” phòng vệ: hoàn thiện hành lang pháp lý; tăng cường công nghệ nhận diện, ngăn chặn tấn công mạng; và phổ cập kỹ năng số cho người dân. Song song là nguyên tắc “3 Không – 3 Nhanh”: không tin tuyệt đối vào yêu cầu trên mạng; không cài ứng dụng từ đường link lạ; không chuyển tiền khi chưa xác thực; đồng thời nhanh kiểm chứng, nhanh ngắt kết nối khi nghi ngờ và nhanh báo cơ quan chức năng, ngân hàng để kịp thời phong tỏa tài khoản.

Cùng với nâng cao cảnh giác, cập nhật những chiêu trò mới nhất của các đối tượng lừa đảo, khung pháp lý cũng đang được siết chặt.. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, đã tăng cường quyền của người dùng và siết chặt chế tài.

Luật cũng đã tăng cường quyền của người dùng: có quyền đồng ý hoặc rút lại sự đồng ý cho phép xử lý dữ liệu; yêu cầu xem, chỉnh sửa, xóa thông tin; yêu cầu bồi thường khi bị lộ dữ liệu. Mức phạt hành chính tối đa lên tới 3 tỷ đồng; riêng hành vi kinh doanh, mua bán dữ liệu cá nhân trái phép có thể bị phạt tới 10 lần khoản thu từ hành vi vi phạm.

Luật cũng quy định các nền tảng không được yêu cầu cung cấp hình ảnh, video chứa nội dung giấy tờ tùy thân để xác thực tài khoản, đồng thời tăng cường trách nhiệm bảo vệ dữ liệu khi chuyển ra nước ngoài. Đây là bước chuyển mạnh từ khuyến nghị sang răn đe tài chính rõ ràng.

Tuy nhiên, pháp luật dù nghiêm minh đến đâu cũng không thể "làm thay" sự cảnh giác của chính người tiêu dùng. Không gian mạng không bao giờ an toàn tuyệt đối, và sự tỉnh táo chính là hàng rào bảo vệ cuối cùng. Trong kỷ nguyên kinh tế số, bảo vệ dữ liệu cá nhân và hình thành thói quen tiêu dùng an toàn không chỉ là trách nhiệm cá nhân, mà là điều kiện để thị trường phát triển bền vững. Không gian mạng sẽ không tự an toàn hơn nếu thiếu sự tỉnh táo của người sử dụng – và mỗi người tiêu dùng chính là lớp “khiên” đầu tiên bảo vệ chính mình trước những cạm bẫy ngày càng tinh vi.