Chính quyền địa phương hai cấp:Mở cơ hội tái cấu trúc đời sống văn hóa cơ sở

Khơi dậy sức sống cộng đồng

Văn hóa cơ sở là nền tảng tinh thần của cộng đồng, nơi hình thành các chuẩn mực ứng xử, lối sống, đạo đức và nuôi dưỡng bản sắc địa phương. Nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững, Thành phố Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình, đề án và phong trào nhằm xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, đưa văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển xã hội.

Theo Quyết định số 21/2024/QĐ-UBND của UBND thành phố Hà Nội, ngành Văn hóa có trách nhiệm hướng dẫn xây dựng và tổ chức hoạt động các thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở; xây dựng gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa; triển khai phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”. Đây chính là những trụ cột tạo nên diện mạo văn hóa cơ sở của Thủ đô.

Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều địa phương đang có điều kiện sắp xếp lại nguồn lực theo hướng gần dân, phục vụ cộng đồng hiệu quả hơn. Tại xã Đông Anh, việc rà soát, bố trí lại trụ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ góp phần sử dụng hiệu quả tài sản công mà còn mở rộng không gian sinh hoạt cộng đồng. Một số trụ sở cũ được chuyển đổi thành nhà văn hóa phục vụ người dân.

Phó Chủ tịch UBND xã Đông Anh Nguyễn Công Phước cho biết, nhiều nhà văn hóa thôn hiện nay có quy mô nhỏ, chưa đáp ứng nhu cầu tổ chức các hoạt động ngày càng đa dạng. Vì vậy, việc tận dụng các trụ sở cũ làm nhà văn hóa nhận được sự đồng tình, phấn khởi của người dân địa phương.

Tại xã Phú Cát, những chuyển động sau sáp nhập cũng cho thấy khả năng tổ chức lại đời sống văn hóa trên quy mô rộng hơn. Thay vì vận hành phân tán theo từng địa bàn như trước, chính quyền xã đang từng bước kết nối các thiết chế văn hóa, tạo điều kiện để người dân ở nhiều thôn, khu dân cư cùng tham gia các hoạt động cộng đồng.

Nhà văn hóa thôn Đông Thượng với tổng mức đầu tư hơn 9,44 tỷ đồng vừa được đưa vào sử dụng được kỳ vọng trở thành điểm kết nối các hoạt động văn hóa, thể thao, góp phần tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Theo Trưởng thôn Đông Thượng Tô Văn Cẩn, công trình sẽ góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần và xây dựng không gian sinh hoạt chung cho người dân địa phương.

Không chỉ ở khu vực ngoại thành, sự chuyển biến trong đời sống văn hóa cơ sở cũng đang diễn ra tại các phường nội đô. Sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phường Hồng Hà đã phát huy vai trò tập hợp, đoàn kết nhân dân thông qua các hoạt động sinh hoạt chi bộ, tổ dân phố, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và diễn đàn “Lắng nghe nhân dân nói”... Với sự tham gia tích cực của người dân, phong trào xây dựng đời sống văn hóa, đô thị văn minh trên địa bàn ngày càng đi vào chiều sâu.

Tại Tổ dân phố số 7 Nhật Tân phường Hồng Hà, các thông tin của phường được cập nhật thường xuyên trên nhóm Zalo của tổ dân phố, góp phần tăng cường sự đồng thuận trong cộng đồng. Theo ông Đỗ Văn Hiền, Phó Bí thư Chi bộ, Tổ trưởng Tổ dân phố số 7 Nhật Tân, tổ đã vận động xã hội hóa lắp đặt 33 camera giám sát, vừa hỗ trợ bảo đảm an ninh trật tự, vừa nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường.

Trong khi đó, tại Tổ dân phố số 9 Phúc Xá, Tổ xung kích bảo vệ môi trường được duy trì thường xuyên để vận động người dân đổ rác đúng giờ, đúng nơi quy định, kịp thời xử lý các điểm rác tồn đọng, góp phần giữ gìn cảnh quan đô thị xanh - sạch - đẹp.

Tạo nền tảng cho Thủ đô sáng tạo

Những chuyển động bước đầu cho thấy, mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ tạo ra sự thay đổi về tổ chức bộ máy mà còn mở ra không gian mới để cộng đồng tham gia kiến tạo đời sống văn hóa. Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng khẳng định, kết quả sau một năm triển khai cho thấy đây là chủ trương đúng đắn, phù hợp thực tiễn.

Một phương thức quản trị mới đang từng bước được hình thành theo hướng hiệu quả hơn, gần dân, sát dân hơn; chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại, từ chính quyền quản lý sang chính quyền phục vụ, từ điều hành theo quy trình sang điều hành bằng dữ liệu, đồng thời rút ngắn các tầng nấc trung gian trong quá trình triển khai nhiệm vụ.

Tuy nhiên, để văn hóa cơ sở thực sự trở thành nguồn lực phát triển, Hà Nội vẫn phải giải quyết những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm. Dù sở hữu hệ thống thiết chế văn hóa thuộc nhóm lớn nhất cả nước, hiệu quả hoạt động ở nhiều nơi vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Cơ chế quản lý nhiều tầng nấc khiến tính chủ động của cơ sở chưa được phát huy đầy đủ.

Đội ngũ cán bộ văn hóa phần lớn kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực như thông tin tuyên truyền, gia đình, thể thao, phong trào xây dựng đời sống văn hóa hay chuyển đổi số, khiến nguồn lực dành cho công tác tổ chức hoạt động cộng đồng bị phân tán. Trong khi đó, không ít câu lạc bộ văn nghệ quần chúng vẫn hoạt động chủ yếu dựa vào sự đóng góp tự nguyện của hội viên và tâm huyết của các nghệ nhân cao tuổi.

Thực tế tại phường Phúc Lợi cho thấy những khó khăn ấy vẫn hiện hữu. Dù có Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao cùng 34/44 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng, song một số cơ sở đã xuống cấp, trang thiết bị chưa đồng bộ, đội ngũ quản lý chủ yếu là kiêm nhiệm. Theo Phó Chủ tịch UBND phường Phúc Lợi Bùi Anh Tuấn, đây là những thách thức cần tiếp tục được tháo gỡ để các thiết chế văn hóa phát huy hiệu quả thực chất.

Ở góc độ nghiên cứu, GS.TS Từ Thị Loan, nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam, nhiều lần nhấn mạnh rằng cộng đồng phải là chủ thể của đời sống văn hóa. Chính sách văn hóa chỉ phát huy hiệu quả khi người dân được trực tiếp tham gia bảo tồn, thực hành và sáng tạo các giá trị văn hóa ngay tại nơi sinh sống. Đây cũng là hướng tiếp cận mà mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tạo điều kiện hiện thực hóa.

Không nhiều địa phương cùng lúc phải giải quyết hai nhiệm vụ lớn như Hà Nội. Đó là vừa bảo tồn những giá trị văn hóa được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của một siêu đô thị hiện đại. Vì thế, tái cấu trúc đời sống văn hóa cơ sở không chỉ nhằm khắc phục những bất cập trước mắt mà còn gắn trực tiếp với chiến lược phát triển dài hạn của Thủ đô trong quá trình triển khai Luật Thủ đô năm 2024, phát triển công nghiệp văn hóa và thực hiện các cam kết với Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO. Nền tảng của quá trình ấy vẫn là cộng đồng dân cư - nơi văn hóa được thực hành mỗi ngày, các chuẩn mực ứng xử được hình thành và sự gắn kết xã hội được bồi đắp bền bỉ.

Điều đó đòi hỏi sự chuyển dịch từ tư duy “quản lý văn hóa” sang “quản trị văn hóa”, coi người dân là chủ thể, còn chính quyền đóng vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Tại cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu quan trọng trong giai đoạn tiếp theo là không chỉ dừng lại ở việc giảm đầu mối, mà phải hướng tới nâng cao năng lực phục vụ, bảo đảm bộ máy vận hành thông suốt, hiệu quả.

Có thể nói, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang mở ra cơ hội quan trọng để Hà Nội tái cấu trúc đời sống văn hóa ở cơ sở theo hướng hiện đại, linh hoạt và gần dân hơn. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, các nhà văn hóa sẽ không chỉ là nơi hội họp mà trở thành không gian sáng tạo và kết nối cộng đồng; các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ có thêm điều kiện phát triển; còn chính quyền cơ sở sẽ từng bước chuyển từ vai trò quản lý sang kiến tạo.

Thành công của mô hình không chỉ được đo bằng số lượng đầu việc được chuyển giao hay những thay đổi về tổ chức bộ máy, mà bằng chất lượng đời sống văn hóa tại từng khu dân cư. Khi văn hóa được nuôi dưỡng từ cộng đồng, Hà Nội sẽ có thêm một nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển bền vững trong tương lai.