Châu Âu trước "trạng thái khí hậu mới"

Giữa lúc nhu cầu sử dụng điện tăng vọt vì nắng nóng, nhiều nhà máy điện hạt nhân tại Pháp lại buộc phải giảm công suất do nguồn nước làm mát các lò phản ứng trở nên quá nóng.

Nghịch lý ấy phản ánh rõ thách thức mà châu Âu đang đối mặt. Biến đổi khí hậu không chỉ làm nhiệt độ tăng lên, mà còn khiến chính những hệ thống được xây dựng để bảo đảm cuộc sống hiện đại trở nên dễ tổn thương hơn.

Từ lưới điện, giao thông, trường học đến các đô thị, ngày càng nhiều lĩnh vực bộc lộ những giới hạn khi phải vận hành trong điều kiện khí hậu hoàn toàn khác so với thời điểm chúng được thiết kế.

Đợt nắng nóng bao trùm phần lớn Tây Âu từ giữa tháng 6 là minh chứng rõ nét. Hiện tượng này bắt nguồn từ Omega Block – trạng thái khí tượng khi vùng áp cao hoạt động như một "vòm khí quyển", giữ khối không khí nóng mắc kẹt nhiều ngày liên tiếp, hạn chế mây và mưa, khiến nhiệt độ tiếp tục tăng.

Bản thân hiện tượng này không hiếm gặp, nhưng trong bối cảnh Trái Đất đã nóng lên do biến đổi khí hậu, cùng một kiểu thời tiết lại tạo ra những mức nhiệt cao hơn nhiều so với trước đây.

Nhiệt độ vượt 40 độ C xuất hiện tại nhiều khu vực ở Pháp và Tây Ban Nha. Anh ghi nhận mức nhiệt tháng 6 cao nhất trong lịch sử. Italy đặt hàng chục thành phố trong tình trạng báo động đỏ, còn Đức đứng trước nguy cơ lập kỷ lục nhiệt độ mới.

Theo các nhà khoa học, biến đổi khí hậu đã khiến đợt nắng nóng lần này cao hơn khoảng 2-4 độ C so với thời tiết tương tự xảy ra vào nửa sau thế kỷ 20.

Những con số ấy nhanh chóng chuyển thành áp lực lên đời sống kinh tế - xã hội. Hàng trăm trường học phải đóng cửa hoặc rút ngắn thời gian học, nhiều tuyến đường sắt buộc phải giảm tốc độ hoặc hủy chuyến vì đường ray giãn nở.

Các địa điểm du lịch nổi tiếng như Tháp Eiffel hay Bảo tàng Louvre phải đóng cửa sớm, trong khi doanh nghiệp xây dựng và nhiều hợp tác xã nông nghiệp điều chỉnh giờ làm việc, thậm chí chuyển sang làm ca đêm để giảm rủi ro cho người lao động.

Điều đáng chú ý là phần lớn những xáo trộn này không xuất phát từ việc nắng nóng vượt quá sức chịu đựng của con người, mà từ việc hạ tầng của châu Âu chưa được thiết kế cho điều kiện khí hậu hiện nay.

Trong nhiều thập kỷ, nhà ở được xây dựng để giữ nhiệt qua mùa đông lạnh giá. Trường học, tàu điện ngầm và nhiều công trình công cộng hầu như không cần hệ thống điều hòa. Mạng lưới điện cũng chưa từng phải đáp ứng nhu cầu làm mát quy mô lớn như hiện nay. Những lợi thế từng giúp châu Âu thích nghi với khí hậu ôn đới nay lại trở thành điểm yếu khi các đợt nắng nóng xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và khắc nghiệt hơn.

Đó là lý do mức nhiệt khoảng 36 độ C tại Anh có thể gây ra những xáo trộn lớn hơn nhiều so với các quốc gia vốn quen với nền nhiệt tương tự. Vấn đề không chỉ nằm ở con số trên nhiệt kế mà ở chỗ toàn bộ mô hình phát triển của châu Âu vẫn được xây dựng dựa trên giả định về một kiểu khí hậu đã thay đổi.

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới, châu Âu đang nóng lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Điều đó đồng nghĩa với việc những hiện tượng thời tiết vốn không hiếm gặp như Omega Block sẽ ngày càng dễ tạo ra các đợt nắng nóng cực đoan.

Thực tế ấy cũng lý giải vì sao số người tử vong liên quan đến nắng nóng vẫn ở mức rất cao. Đợt nắng nóng lịch sử năm 2003 khiến khoảng 70.000 người thiệt mạng trên khắp châu Âu. Đến năm 2022, con số này vẫn vượt 60.000 người. Dù hệ thống cảnh báo sớm và các biện pháp bảo vệ nhóm dễ tổn thương đã được cải thiện đáng kể, tốc độ thích ứng dường như vẫn chưa theo kịp tốc độ biến đổi của khí hậu.

Đối với châu Âu, bài toán vì thế không còn dừng ở việc ứng phó với những đợt nắng nóng cực đoan hay tiếp tục cắt giảm phát thải khí nhà kính. Thách thức lớn hơn là cải tạo hạ tầng, điều chỉnh quy hoạch đô thị, nâng cấp hệ thống năng lượng và xây dựng các tiêu chuẩn lao động phù hợp với một nền nhiệt đang thay đổi. Nói cách khác, đây không chỉ là quá trình chống biến đổi khí hậu, mà còn là quá trình thích nghi với một trạng thái khí hậu mới.

Nếu trước đây biến đổi khí hậu được nhìn nhận chủ yếu như một thách thức của tương lai, thì những gì đang diễn ra tại châu Âu cho thấy nó đã trở thành vấn đề của hiện tại.

Khi các nhà máy điện phải giảm công suất vì quá nóng, trường học phải đóng cửa giữa mùa hè và những thành phố vốn được xem là biểu tượng của khí hậu ôn hòa liên tục lập kỷ lục nhiệt độ, điều cần thích nghi không còn chỉ là con người, mà là cả mô hình phát triển được xây dựng cho khí hậu của thế kỷ trước.