Châu Âu trong mùa hè của những kỷ lục cháy rừng

Hơn 300.000 người tại Pháp và Tây Ban Nha đã phải sơ tán hoặc chịu lệnh trú ẩn trong những ngày qua, khi các đám cháy lớn lan tới gần Bordeaux, Madrid và Valencia. Hàng trăm nghìn hécta rừng, đất nông nghiệp cùng nhiều khu dân cư đã bị thiêu rụi, trong khi lực lượng cứu hỏa phải tranh thủ từng giờ thời tiết dịu hơn trước khi một đợt nóng mới với nhiệt độ có thể lên tới 40-42°C tràn xuống Tây Âu.

Việc nhiều khu vực tại Pháp và Tây Ban Nha cho phép người dân trở về không đồng nghĩa nguy cơ đã qua. Khi một đợt nóng mới đang tiến vào Tây Âu, những cánh rừng khô kiệt sau nhiều tháng nắng nóng vẫn có thể bùng cháy trở lại chỉ từ một điểm lửa nhỏ.

Bởi vậy, những kỷ lục xuất hiện trong mùa hè này đáng để châu Âu lo ngại hơn chính các đám cháy đang diễn ra. Mùa hè còn chưa kết thúc, nhưng ba trong số 15 vụ cháy rừng lớn nhất lục địa trong một thập kỷ qua đã xảy ra chỉ trong tháng 7. Pháp ghi nhận diện tích cháy lớn nhất kể từ khi Liên minh châu Âu theo dõi số liệu, còn Tây Ban Nha được dự báo sẽ đối mặt với một trong những mùa cháy nghiêm trọng nhất trong hơn hai thập kỷ.

Đám cháy tại vùng Gironde, phía tây nam nước Pháp, được đánh giá là nghiêm trọng nhất ở quốc gia này kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Còn tại Tây Ban Nha, lửa đã tiến sát các khu dân cư quanh Madrid và thiêu rụi những vùng rộng lớn ở Ávila, Valencia cùng nhiều địa phương khác. Quy mô và tốc độ lan rộng của các đám cháy cho thấy đây không còn chỉ là hệ quả của một mùa hè đặc biệt nóng, mà là biểu hiện của một dạng rủi ro đang thay đổi cả về phạm vi lẫn tính chất.

Nóng lên nhanh hơn bất kỳ lục địa nào khác, châu Âu ngày càng phải đối mặt với những đợt nắng nóng đến sớm, kéo dài và xuất hiện sát nhau hơn. Đất đai không có đủ thời gian để phục hồi, cây cối mất dần độ ẩm, còn những khu vực trước đây ít chịu nguy cơ cũng trở nên dễ bắt lửa.

Một mùa xuân ẩm ướt từng giúp thảm thực vật phát triển mạnh, nhưng cái nóng gay gắt sau đó lại biến lượng sinh khối ấy thành nguồn nhiên liệu lớn cho các đám cháy. Trong điều kiện nhiệt độ cao, độ ẩm thấp và gió mạnh, chỉ một điểm cháy nhỏ cũng có thể nhanh chóng vượt khỏi khả năng kiểm soát.

Tại Gironde, quy mô đám cháy lớn đến mức nhiệt lượng và khói bốc cao đã hình thành những cột mây dông có khả năng tạo gió mạnh, sét đánh và thêm các điểm cháy mới. Lực lượng cứu hỏa vì thế không còn chỉ đối phó với ngọn lửa, mà phải đối mặt với một hiện tượng có thể tự khuếch đại và làm thay đổi chính điều kiện thời tiết xung quanh.

Trước thực tế đó, bài toán của châu Âu không thể chỉ dừng ở việc bổ sung thêm máy bay, trực thăng hay lính cứu hỏa. Những phương tiện này vẫn rất cần thiết, bởi hệ thống vệ tinh, máy bay thả nước và lực lượng cứu hộ đã giúp nhiều địa phương hạn chế thiệt hại. Nhưng khi mùa cháy kéo dài và nhiều quốc gia đồng thời cần hỗ trợ, nguồn lực dự phòng cũng nhanh chóng bị kéo căng.

Các đội bay chữa cháy tại châu Âu hiện có thể phải hoạt động gần như quanh năm, thay vì chỉ tập trung vào vài tháng mùa hè. Cơ chế chia sẻ phương tiện giữa các nước từng phát huy hiệu quả khi các đợt cháy xảy ra lệch nhau, nhưng sẽ khó duy trì lợi thế ấy nếu nhiều khu vực đồng thời bước vào tình trạng khẩn cấp.

Khoảng cách giữa khí hậu mới và hệ thống ứng phó cũ vì thế ngày càng lộ rõ.

Trong nhiều năm, ngân sách và sự chú ý chính trị thường tập trung vào việc dập lửa sau khi thảm họa xảy ra. Hình ảnh máy bay lao xuống biển lửa hay hàng nghìn lính cứu hỏa làm việc suốt ngày đêm luôn tạo ra cảm giác cấp bách rõ ràng hơn những công việc âm thầm như tỉa thưa rừng, dọn vật liệu dễ cháy, gia cố nhà ở hay tập huấn sơ tán.

Nhưng chính những công việc ít được nhìn thấy ấy mới quyết định một điểm cháy sẽ bị dập tắt sớm hay phát triển thành thảm họa.

Quản lý rừng tốt hơn, quy hoạch thận trọng hơn tại khu vực tiếp giáp giữa rừng và khu dân cư, cảnh báo sớm cùng các tuyến sơ tán được chuẩn bị từ trước có thể không loại bỏ nguy cơ cháy, nhưng giúp giảm tốc độ lây lan và giới hạn thiệt hại.

Đây không chỉ là bài toán môi trường, bởi cháy rừng đang tác động trực tiếp tới du lịch, nông nghiệp, giao thông, nhà ở, bảo hiểm và chi tiêu công. Những vùng vốn sống nhờ các khu nghỉ dưỡng, rừng thông hay vườn nho nay phải tính tới khả năng mùa kinh doanh bị gián đoạn, tài sản mất giá hoặc chi phí bảo hiểm tăng cao.

Khói còn khiến phạm vi ảnh hưởng vượt xa khu vực có lửa. Những hạt bụi mịn có thể theo gió lan qua nhiều quốc gia, làm suy giảm chất lượng không khí và gia tăng nguy cơ bệnh hô hấp, tim mạch ở những nơi cách hiện trường hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilômét.

Bởi vậy, thích ứng với cháy rừng không còn là nhiệm vụ riêng của lực lượng cứu hỏa. Nó liên quan tới hệ thống y tế, cảnh báo chất lượng không khí, quy hoạch đô thị và khả năng bảo vệ những nhóm dễ tổn thương trong các đợt khói kéo dài.

Các nước châu Âu cùng nhiều đối tác bên ngoài đã điều máy bay, thiết bị và lực lượng mặt đất tới hỗ trợ Pháp, Tây Ban Nha. Sự phối hợp ấy ngày càng cần thiết khi cháy rừng trở thành thách thức xuyên biên giới. Tuy nhiên, nếu mùa cháy kéo dài ở nhiều nơi cùng lúc, nguồn lực chia sẻ cũng khó còn là tấm lưới an toàn như trước.

Những đám cháy quanh Bordeaux và Madrid rồi sẽ được dập tắt. Người dân sẽ trở về, nhà cửa được dựng lại và những vùng đất cháy đen sẽ dần hồi sinh.

Nhưng bản đồ rủi ro mà mùa hè này để lại có lẽ sẽ còn mở rộng lâu hơn nhiều so với những cánh rừng đã bị thiêu rụi.