Châu Âu tìm vai trò thực chất trong đàm phán Ukraine

Ngày 13-11, tại Dublin, các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) thống nhất nhóm đại diện đàm phán hòa bình Ukraine gồm Anh, Pháp, Đức, Italy, Ba Lan và các thể chế EU. Sau nhiều tháng tìm kiếm vai trò trực tiếp trong thương lượng, châu Âu đã tiến thêm một bước khi những nội dung được thảo luận ngày càng liên quan đến cách tổ chức phòng thủ và duy trì ổn định trên toàn lục địa.

Giữa lúc châu Âu chuẩn bị tham gia trực tiếp hơn, Nga tiếp tục đặt vấn đề an ninh của lục địa trong tiến trình giải quyết xung đột Ukraine, với những yêu cầu ngăn NATO mở rộng, thu hẹp bố trí lực lượng và chấm dứt cung cấp vũ khí phương Tây cho Kiev. Dù các đề xuất đang được thảo luận chưa thể coi là điều kiện cuối cùng, chúng cho thấy khoảng cách giữa các bên vẫn nằm ở những lựa chọn chiến lược.

Khi yêu cầu giải quyết điều mà mình gọi là “nguyên nhân gốc rễ” của xung đột, Mátxcơva muốn gắn việc chấm dứt giao tranh với những thay đổi trong quan hệ an ninh với phương Tây. Trong khi đó, các nước châu Âu nhấn mạnh quyền lựa chọn cơ chế phòng vệ và đối tác của từng quốc gia. Một bên muốn có giới hạn đối với hoạt động quân sự mà mình coi là đe dọa; bên kia lo những giới hạn ấy sẽ làm suy giảm khả năng tự bảo vệ.

Với Ba Lan và các nước Baltic, sự hiện diện của NATO có ý nghĩa trực tiếp đối với phòng thủ, trong khi Nga coi hoạt động quân sự của liên minh gần biên giới là một quan ngại lâu dài. Những đề xuất về bố trí lực lượng vì thế khó được chấp nhận nếu chỉ đáp ứng yêu cầu của một phía. Các biện pháp giảm căng thẳng cần đi cùng nghĩa vụ tương ứng và cơ chế kiểm chứng để mỗi bên có thể đánh giá mức độ thực hiện.

Khi phạm vi thương lượng mở rộng sang trừng phạt, tái thiết và bảo đảm sau xung đột, nhiều cam kết sẽ cần quyết định và nguồn lực của châu Âu. Mỹ có vai trò quan trọng trong thúc đẩy đối thoại, nhưng khó thay các nước trong khu vực quyết định những trách nhiệm mà họ sẽ phải đảm nhận. Những cam kết vượt quá thẩm quyền của bên thương lượng sẽ khó được triển khai, dù có thể tạo ra đồng thuận ban đầu.

Thông qua các biện pháp trừng phạt mà Nga muốn được nới lỏng, nguồn hỗ trợ dành cho Ukraine và vai trò trong tái thiết, châu Âu có khả năng tác động thực chất đến kết quả thương lượng. Tiến trình gia nhập EU của Kiev cũng gắn với quyết định của khối. Khả năng chuyển những yếu tố này thành ảnh hưởng phụ thuộc vào việc các nước thống nhất cách sử dụng và điều kiện điều chỉnh từng công cụ.

Trong nhóm đại diện vừa được lựa chọn, Pháp và Đức muốn duy trì vai trò trong các quyết định lớn, Ba Lan đặc biệt quan tâm đến an ninh sườn phía đông, còn các thành viên nhỏ hơn cần được bảo đảm rằng quan điểm của họ được tính đến. Anh có đóng góp đáng kể cho Ukraine nhưng không thuộc EU. Thành phần đại diện rộng có thể giúp kết nối các lợi ích ấy, song cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp chặt chẽ.

Thay vì chỉ nhìn vào số lượng đại diện, cần xem nhóm này được trao quyền đến đâu, có chung giới hạn nhượng bộ và cơ chế ra quyết định hay không. Nếu các thành viên đưa ra những thông điệp khác nhau, vị trí tại bàn đàm phán khó chuyển thành ảnh hưởng. Ngược lại, khi lập trường thương lượng nhận được sự ủng hộ của các nước liên quan, những cam kết đạt được sẽ có cơ sở thực hiện vững chắc hơn.

Cùng với việc thống nhất đại diện, các bên còn phải xử lý khác biệt về trình tự thương lượng, bởi gắn toàn bộ bất đồng về NATO và an ninh châu Âu với điều kiện ngừng giao tranh có thể khiến đàm phán phải giải quyết quá nhiều nội dung khó cùng lúc. Tuy nhiên, một thỏa thuận chấm dứt chiến sự cũng cần tính đến những rủi ro có thể làm xung đột tái diễn.

Để giảm giao tranh trong khi tiếp tục xử lý những bất đồng dài hạn, các bên cần xác định những biện pháp có thể thực hiện trước, từ hạn chế nguy cơ va chạm quân sự, duy trì liên lạc đến kiểm chứng cam kết. Kết quả cụ thể ở từng bước có thể tạo thêm cơ sở cho đối thoại sâu hơn. Những triển vọng hợp tác kinh tế cũng chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng mức độ tin cậy đủ để các bên thực hiện nghĩa vụ.