Cây trồng công nghệ sinh học: Động lực đổi mới ngành trồng trọt Việt Nam

Đó là nội dung được đại diện cơ quan quản lý, nhà khoa học và các hiệp hội bàn thảo tại Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” diễn ra chiều 10-11. Hội thảo do Vụ Khoa học và Công nghệ và Báo Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức; Hiệp hội CropLife Việt Nam và Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA) hỗ trợ.

Khẳng định vai trò trên đồng ruộng

Tại Hội thảo, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc Viện PG Economics (Vương quốc Anh) dẫn chứng Báo cáo đánh giá lần thứ 16 về tác động của cây trồng CNSH/BĐG trên toàn cầu cho thấy, lũy kế đến năm 2024, công nghệ kháng sâu và chống chịu thuốc trừ cỏ trên các cây trồng chủ lực như ngô, bông, đậu tương, cải dầu đã bổ sung khoảng 1.345 triệu tấn lương thực, thức ăn chăn nuôi và xơ sợi.

Đáng chú ý, nhờ năng suất tăng thêm từ cây trồng công nghệ sinh học, thế giới tránh được nhu cầu mở rộng khoảng 25,5 triệu héc-ta đất canh tác thông thường vào năm 2024. Đây là diện tích tương đương tổng quỹ đất nông nghiệp của Philippines và Việt Nam. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ này còn góp phần giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Từ năm 1996, cây trồng CNSH đã giúp cắt giảm 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật trên toàn cầu, tương ứng giảm 6,5% lượng sử dụng và giảm 15,3% tác động môi trường.

Những kết quả trên cho thấy công nghệ sinh học không chỉ là giải pháp nâng cao năng suất mà còn góp phần giải quyết các thách thức về tài nguyên, môi trường và an ninh lương thực. Trong bối cảnh diện tích đất sản xuất nông nghiệp ngày càng chịu sức ép, thời tiết cực đoan diễn biến phức tạp, việc phát triển những giống cây có khả năng kháng sâu bệnh, chịu hạn, chịu mặn, thích ứng với điều kiện bất lợi đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, chủ yếu trên cây ngô. Theo TS Phùng Danh Huân, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sau 10 năm triển khai, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng 45 lần.

Tính đến tháng 8-2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen; trong đó, các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen. Giai đoạn 2016-2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng 15,2-30% so với giống truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34-7,34 triệu đồng/ha. Tổng lợi ích kinh tế lũy kế ước đạt 319,4-540,5 triệu USD.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, việc ứng dụng ngô biến đổi gen còn giúp giảm khoảng 134.760kg thuốc trừ cỏ và 62.075kg thuốc trừ sâu trong 10 năm, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô, tiết kiệm công lao động và hạn chế tác động đến môi trường.

Cùng với kết quả thương mại hóa cây trồng biến đổi gen, Việt Nam cũng đẩy mạnh nghiên cứu, chọn tạo giống bằng công nghệ sinh học. Giai đoạn 2021-2025, chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp đã huy động 19 cơ quan nghiên cứu, triển khai trên 26 loại cây trồng và chọn tạo được 36 giống. Trong đó có những giống lúa chịu ngập, mặn, hạn; lạc kháng bệnh héo xanh; đậu tương kháng gỉ sắt và cà chua kháng virus. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục mở rộng ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất.

Hoàn thiện thể chế, làm chủ công nghệ

Theo TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trước những thách thức về biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến ngày càng cấp thiết. Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Một trong những điều kiện quan trọng để thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học là hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ đối với sức khỏe con người, môi trường và đa dạng sinh học.

Theo ThS Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Cơ sở pháp lý quan trọng là Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 69/2010/NĐ-CP về an toàn sinh học.

Theo đó, cây trồng biến đổi gen có vật liệu di truyền ngoại lai hoặc vật liệu di truyền tổng hợp mới phải trải qua quy trình đánh giá, cấp phép về an toàn sinh học và điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Trong khi đó, cây trồng chỉnh sửa gen không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai được áp dụng cơ chế tự xác định và thông báo với cơ quan quản lý. Tổ chức phát triển giống có trách nhiệm phân loại, lưu giữ hồ sơ trong 10 năm và chấp hành hoạt động kiểm tra, giám sát.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng vừa đơn giản hóa thủ tục, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý theo đặc tính sản phẩm. Đáng chú ý, thời gian cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi đối với những sự kiện đáp ứng cơ chế rút gọn được rút từ khoảng 90 ngày xuống còn 45 ngày làm việc.

Tuy nhiên, để công nghệ sinh học thực sự trở thành động lực đổi mới ngành trồng trọt, việc hoàn thiện chính sách cần song hành với nâng cao năng lực nghiên cứu trong nước. Việt Nam cần ưu tiên những công nghệ có khả năng giải quyết trực tiếp các vấn đề của sản xuất, nhất là chọn tạo giống chịu hạn, chịu mặn, kháng sâu bệnh, nâng cao chất lượng nông sản và thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc tiếp nhận công nghệ cần đi đôi với làm chủ quy trình, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu, tránh phụ thuộc vào nguồn giống và công nghệ từ bên ngoài.

Bên cạnh đó, các ý kiến tại tọa đàm cũng cho rằng cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người sản xuất. Các kết quả nghiên cứu cần được đánh giá đầy đủ về hiệu quả kinh tế, khả năng thích ứng với điều kiện canh tác và mức độ an toàn trước khi đưa vào sản xuất đại trà. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu đặt hàng nghiên cứu, thử nghiệm đến tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; trong khi cơ quan quản lý giữ vai trò định hướng, giám sát và hỗ trợ tháo gỡ những vướng mắc về cơ chế, chính sách.

Đặc biệt, các ý kiến tại tọa đàm cũng đề xuất cần đẩy mạnh thông tin, truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học để người sản xuất và người tiêu dùng hiểu đúng về công nghệ sinh học, phân biệt rõ cây trồng biến đổi gen với cây trồng chỉnh sửa gen, cũng như lợi ích và những yêu cầu an toàn đi kèm. Việc công khai thông tin, minh bạch quy trình đánh giá và tăng cường giám sát sau khi sản phẩm được đưa vào sử dụng sẽ góp phần củng cố niềm tin xã hội.

Với những kết quả bước đầu cùng hành lang pháp lý đang từng bước hoàn thiện, Việt Nam có cơ hội khai thác hiệu quả hơn thành tựu công nghệ sinh học trong phát triển nông nghiệp. Điều quan trọng là lựa chọn đúng hướng nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tổ chức ứng dụng có trách nhiệm, để mỗi tiến bộ khoa học thực sự chuyển hóa thành năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng trên đồng ruộng.