Cảnh giác nguồn lây não mô cầu từ những “người mang trùng ẩn mình”

Với những người lành mang trùng có thể không có triệu chứng nhưng vẫn phát tán vi khuẩn, khiến nguồn lây khó nhận diện, trong khi bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây biến chứng nặng và tử vong trong vòng 24 giờ.

5-10% dân số khỏe mạnh có thể mang vi khuẩn

Bệnh do vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) có tỷ lệ mắc tương đối thấp so với cúm, sởi hay sốt xuất huyết. Tuy nhiên, tỷ lệ mắc thấp không đồng nghĩa với nguy cơ thấp, bởi bệnh có thể lây truyền âm thầm trong cộng đồng và gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khi xuất hiện ca bệnh xâm lấn.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Lê Kiến Ngãi, Trưởng Khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương, một trong những nguyên nhân khiến bệnh do não mô cầu có thể bùng phát bất ngờ là hiện tượng người lành mang trùng.

Theo đó, vi khuẩn não mô cầu Neisseria meningitidis có khả năng cư trú tại vùng hầu họng của con người mà không gây ra bất kỳ triệu chứng nào. Theo số liệu dịch tễ được Bệnh viện Nhi Trung ương dẫn lại, khoảng 5-10% dân số có thể mang vi khuẩn trong họng nhưng hoàn toàn khỏe mạnh. Tỷ lệ này ở nhóm thanh thiếu niên có thể lên tới 20-25%.

Điều đáng lo ngại là những người mang vi khuẩn không có biểu hiện bệnh vẫn có thể trở thành nguồn lây cho người khác. Thông qua các giọt bắn dịch tiết hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân, vi khuẩn truyền từ người này sang người khác mà không ai hay biết. Khi gặp một cá thể cảm nhiễm có hệ miễn dịch chưa có bảo vệ, vi khuẩn mới vượt qua hàng rào niêm mạc họng, xâm nhập vào máu và màng não để gây bệnh cấp tính.

Nguy cơ càng đáng lo ngại tại trường học, ký túc xá và những nơi có mật độ sinh hoạt tập trung cao. Đặc biệt, môi trường học đường có nhiều yếu tố thuận lợi cho sự lây truyền của não mô cầu.

Đồng quan điểm, bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm phòng, chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết: Bên cạnh trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người trẻ là nhóm cần được quan tâm trong phòng, chống bệnh não mô cầu.

“Ở lứa tuổi này, tỷ lệ mang vi khuẩn vùng mũi họng có xu hướng tăng. Các hoạt động học tập, giao tiếp xã hội và sinh hoạt tập thể cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn lây truyền, đặc biệt tại ký túc xá, trường nội trú hoặc doanh trại”- bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia y tế, điều khiến bệnh do não mô cầu đặc biệt nguy hiểm không chỉ nằm ở khả năng lây truyền mà còn ở tốc độ diễn tiến và mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Bác sĩ Lê Kiến Ngãi cho biết, bệnh não mô cầu đặc biệt nguy hiểm bởi khả năng diễn tiến nhanh, gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não và đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn. Từ những biểu hiện ban đầu như sốt, đau đầu, bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ, thậm chí gây tử vong trong vòng 24 giờ.

Ngay cả khi được điều trị, người bệnh vẫn có nguy cơ tử vong. Theo các số liệu được nêu, tỷ lệ tử vong có thể ở mức 10-15%. Khoảng 10-20% người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn như đoạn chi (tháo khớp tay/chân do hoại tử tử ban), điếc hoàn toàn, tổn thương não, động kinh hoặc suy thận mạn tính.

Phòng bệnh chủ động bằng vắc xin

Theo bác sĩ Lê Kiến Ngãi, một yếu tố khác khiến bệnh do não mô cầu vẫn có nguy cơ bùng phát là khoảng trống miễn dịch trong cộng đồng.

Vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó 5 nhóm chính gây bệnh xâm lấn nguy hiểm gồm A, B, C, W-135 và Y. Hiện nay, các loại vắc xin phòng não mô cầu có phạm vi bảo vệ đối với những nhóm huyết thanh khác nhau. Trẻ đã được tiêm vắc xin phòng một số nhóm vẫn có thể chưa được bảo vệ trước những nhóm khác.

Trong khi đó, không phải tất cả trẻ em và thanh thiếu niên đều đã được tiếp cận và tiêm chủng đầy đủ vắc xin phòng bệnh. Khoảng trống miễn dịch này tạo điều kiện để vi khuẩn tiếp tục lưu hành và có thể gây bệnh khi gặp người cảm nhiễm.

Để hạn chế nguy cơ bùng phát dịch bệnh, bác sĩ Lê Kiến Ngãi cho rằng cần triển khai đồng bộ các biện pháp phòng ngừa, chú trọng kiểm soát môi trường và duy trì thói quen vệ sinh cá nhân.

Các phòng học cần được thông thoáng bằng cách mở cửa thường xuyên, hạn chế phụ thuộc vào không gian kín sử dụng điều hòa. Đồng thời, cần duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp và không dùng chung vật dụng cá nhân, cốc uống nước.

Đặc biệt, bác sĩ khuyến cáo mạnh mẽ tiêm chủng vắc xin phòng não mô cầu với phương châm “dự phòng rộng, dự phòng sớm”. Trẻ cần được tiêm chủng đầy đủ các vắc xin bao phủ toàn bộ 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm (A, B, C, W-135, Y) ngay từ lứa tuổi nhỏ. Ưu tiên hoàn tất các mũi tiêm phòng não mô cầu trước khi trẻ bước vào các môi trường tập trung như nhà trẻ, trường học, ký túc xá. Có chính sách kiểm tra để tránh trẻ bị lỡ cơ hội tiêm chủng.

“

Bác sĩ Lê Kiến Ngãi cho rằng, khi ghi nhận ca bệnh nghi ngờ hoặc xác định, cần lập tức khoanh vùng và truy vết tất cả người tiếp xúc gần như bạn cùng lớp, thầy cô, người sống cùng nhà… để chỉ định kháng sinh dự phòng trong vòng 24 giờ đầu. Kháng sinh sẽ tiêu diệt ngay trạng thái mang trùng hầu họng, dập tắt chuỗi lây truyền. Đồng thời, tiến hành vệ sinh, khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc thường xuyên, bảo đảm môi trường thông thoáng nhằm hạn chế nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Bên cạnh đó, Giám đốc Trung tâm Phòng, chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương thông tin cần đưa người bệnh não mô cầu đến cơ sở y tế cấp cứu ngay khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc các chấm, mảng xuất huyết tím trên da không mất khi ấn.

“Đáng lưu ý, ban xuất huyết ở người bệnh não mô cầu có thể xuất hiện muộn hoặc chưa rõ ở giai đoạn đầu. Vì vậy, không nên chờ đến khi xuất hiện ban mới đưa người bệnh đi khám. Khi có biểu hiện diễn biến xấu nhanh, cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay, ngay cả khi chưa xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình”, bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền cho biết thêm.