Cần quy định rõ tiêu chí nhận diện bản sắc văn hóa trong kiến trúc

Không để mẫu thiết kế trở thành thủ tục bắt buộc

Thảo luận về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc tại Điều 5 và các yêu cầu đối với kiến trúc đô thị, nông thôn tại Điều 11, đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn Cần Thơ) cho rằng đây là nội dung cần tiếp tục làm rõ, bởi bản sắc văn hóa không chỉ là vấn đề nghệ thuật của một công trình mà còn liên quan trực tiếp đến bảo tồn không gian sống, kiến trúc đô thị, kiến trúc truyền thống và đặc trưng kiến trúc của từng vùng, miền. Do đó, cần quy định rõ hơn những nguyên tắc, tiêu chí cơ bản ngay trong luật.

Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, trong đó việc nhận diện cần dựa trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế và có sự tham gia của chuyên gia, cộng đồng.

Về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc tại Điều 17, đại biểu đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến của nhiều đại biểu, bỏ quy định trước đây về việc xác định công trình bắt buộc thi tuyển dựa trên tính chất, vai trò và yêu cầu kiến trúc, không phân biệt nguồn vốn. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị quy định rõ hơn tiêu chí tại điểm b khoản 3 Điều 17 đối với các khái niệm như “công trình quan trọng, điểm nhấn trong đô thị”, “công trình tiêu biểu trên tuyến đường chính”.

Về các quy định liên quan đến tổ chức thực hiện, đại biểu Lý Tiết Hạnh (Đoàn Gia Lai) cho rằng, dự thảo luật có ba nội dung liên quan trực tiếp đến yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai. Theo đó, dự thảo luật khuyến khích áp dụng mẫu thiết kế kiến trúc cho công trình công cộng và nhà ở nông thôn, bảo đảm yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai. Đồng thời, dự thảo giao Bộ Xây dựng ban hành mẫu thiết kế kiến trúc cho các công trình này.

Trong khi đó, một trong những hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động kiến trúc là xây dựng công trình không đúng thiết kế kiến trúc đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt hoặc giấy phép xây dựng.

Từ đó, đại biểu đề nghị làm rõ những vấn đề có thể phát sinh trong thực tiễn: Khi đã có mẫu thiết kế thì được sử dụng như thế nào? Người dân tại những khu vực này có bắt buộc phải sử dụng mẫu thiết kế hay không? Nếu không thực hiện thì hậu quả pháp lý như thế nào? Các chi phí phát sinh, chi phí tuân thủ do người dân hay Nhà nước chi trả?

Cần khung giá thiết kế kiến trúc, ngăn tình trạng phá giá

Thảo luận về tiêu chuẩn thiết kế thích ứng với biến đổi khí hậu, đại biểu Trần Việt Anh (Đoàn Hà Nội) đề nghị công trình ven biển, hải đảo phải có khả năng chống chịu bão, nước biển dâng, xâm nhập mặn; khuyến khích sử dụng vật liệu chống ăn mòn, công nghệ xanh, năng lượng tái tạo và tái sử dụng nước.

“

“Việc bảo tồn bản sắc kiến trúc vùng biển cần gắn với phát triển đô thị biển xanh, thông minh, hiện đại, đồng thời giữ gìn các giá trị văn hóa, kiến trúc truyền thống của cộng đồng ven biển”, theo đại biểu Trần Việt Anh.

Đối với các công trình kiến trúc trên đảo, quần đảo và vùng biển chiến lược, đại biểu đề nghị tích hợp công năng lưỡng dụng, vừa phục vụ phát triển kinh tế - dân sinh, vừa đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh và tìm kiếm, cứu nạn trên biển. “Chúng ta kỳ vọng Luật Kiến trúc trong kỷ nguyên mới sẽ là hành lang pháp lý để tạo ra những di sản cho tương lai”, đại biểu Trần Việt Anh nhấn mạnh.

Một vấn đề khác được đại biểu Trần Việt Anh đặc biệt quan tâm là cơ chế định giá và khung giá dịch vụ thiết kế kiến trúc. Theo đại biểu, thực tế đã chứng minh, “cái đắt nhất trong kiến trúc đôi khi không phải là số tiền bỏ ra để xây dựng mà là số tiền phải bỏ ra để sửa một quyết định sai”. Tuy nhiên, một vấn đề tồn tại nhiều năm là tư duy định giá và khung giá chưa hợp lý, chưa phản ánh đúng chất lượng và chất xám của các đồ án thiết kế.

Đại biểu cho biết, đơn giá thiết kế tại Việt Nam hiện còn thấp so với khu vực và thế giới. Phí thiết kế, đặc biệt đối với công trình công cộng, nhà ở xã hội, hạ tầng, thường chỉ dao động khoảng 1-3% tổng mức đầu tư; trong khi tỷ lệ này tại một số nước trong khu vực như Thái Lan, Singapore khoảng 5-10%, còn tại châu Âu và Mỹ, đối với những công trình đòi hỏi tính sáng tạo cao, có thể trên 10%.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị luật hóa chi phí thiết kế nhằm phản ánh đúng giá trị sáng tạo của kiến trúc sư; ban hành khung giá dịch vụ thiết kế để ngăn chặn tình trạng phá giá; đa dạng hóa phương thức tính phí và khuyến khích các giải pháp tiết kiệm chi phí đầu tư, vận hành. Đồng thời, cần minh bạch hợp đồng, tách phí sáng tạo với phí hồ sơ kỹ thuật; có quy định về bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp và nâng cao nhận thức xã hội về giá trị của thiết kế.

Theo đại biểu, chi phí thiết kế chỉ chiếm một phần nhỏ, khoảng 2-5% tổng ngân sách xây dựng, nhưng có thể quyết định tới 80-90% công năng, thẩm mỹ, chi phí vận hành và tuổi thọ của công trình.

“Từ góc nhìn kinh tế và phát triển bền vững, tôi cho rằng đầu tư chuẩn xác cho thiết kế là bài toán chắc chắn cho tương lai. Quy định quản lý tốt không gian biển không chỉ là bảo vệ tài sản quốc gia”, đại biểu Trần Việt Anh nêu quan điểm.

Đại biểu Vũ Văn Tiến (Đoàn Hải Phòng) cho biết, đối với phương án tuyển chọn, việc xem xét, đánh giá bởi hội đồng gồm các chuyên gia có kinh nghiệm, năng lực và phù hợp chuyên môn sẽ giúp lựa chọn được phương án có chất lượng cao về nghệ thuật, văn hóa, công năng và công nghệ, đồng thời có khả năng tạo dấu ấn kiến trúc.

Theo đại biểu, nếu áp dụng phương thức tuyển chọn mà chủ đầu tư vừa là người tổ chức, vừa trực tiếp lựa chọn phương án nhưng không có cơ chế thẩm định chuyên môn độc lập, có thể xảy ra tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Khi đó, chất lượng thực sự của sản phẩm kiến trúc, nhất là về nghệ thuật, văn hóa, công năng và công nghệ, có thể không được kiểm soát đầy đủ.

Vì vậy, nếu tiếp tục duy trì phương thức tuyển chọn phương án kiến trúc, đại biểu đề nghị quy định trong luật hoặc văn bản hướng dẫn về việc thành lập hội đồng tư vấn tuyển chọn có chuyên môn tương tự hội đồng thi tuyển phương án kiến trúc.

Đại biểu cũng lưu ý, dự thảo lần này đang đưa một số loại công trình ra khỏi diện phải thi tuyển phương án kiến trúc, như nhà ga đường sắt chính trong đô thị, cầu từ cấp II trở lên và một số công trình khác đã được quy định trong Luật Kiến trúc năm 2019.

Đây đều là những công trình có ảnh hưởng lớn đến cảnh quan, kiến trúc và diện mạo đô thị. Nếu được đầu tư thiết kế tốt, các công trình này có thể trở thành điểm nhấn kiến trúc, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của đô thị, thu hút khách du lịch và phát triển du lịch. Do đó, đại biểu cho rằng nên cân nhắc giữ nguyên các loại công trình thuộc diện phải thi tuyển như quy định của Luật Kiến trúc năm 2019.