Cần khung pháp lý minh bạch cho thị trường phái sinh

Thị trường tăng trưởng nhanh

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động khó lường, thị trường giao dịch hàng hóa Việt Nam tiếp tục ghi nhận đà tăng trưởng mạnh. Tổng khối lượng giao dịch các sản phẩm liên thông trên Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) tăng từ hơn 1,1 triệu hợp đồng năm 2024 lên hơn 1,7 triệu hợp đồng năm 2025. Ngày 29-1-2026, thị trường ghi nhận kỷ lục với 17.814 hợp đồng được giao dịch.

Sau quý I tăng trưởng mạnh, thanh khoản thị trường trong quý II có dấu hiệu hạ nhiệt khi biến động giá suy giảm. Tuy nhiên, các chỉ số về quy mô vẫn cho thấy sức hút ngày càng lớn. Khối lượng giao dịch quý II tăng khoảng 38% so với cùng kỳ năm trước, giá trị giao dịch tăng 3%. Lũy kế 6 tháng, khối lượng giao dịch toàn thị trường tăng 85,4%, giá trị giao dịch tăng 52,6%; số tài khoản mở mới tăng gần 290% trong quý II và hơn 360% trong 6 tháng.

Nhóm kim loại tiếp tục dẫn đầu về thanh khoản, trong đó Bạc Nano ACM chiếm khoảng 30% tổng khối lượng giao dịch. Nông sản cũng nổi bật với 5 mặt hàng góp mặt trong Top 10 sản phẩm được giao dịch nhiều nhất, đưa tỷ trọng giao dịch của nhóm lên 27,7% tổng giá trị giao dịch.

Theo ông Nguyễn Ngọc Quỳnh, Phó Tổng Giám đốc MXV, sự tham gia của các thành viên kinh doanh, môi giới có năng lực cùng nhu cầu phòng vệ trước biến động giá đang tạo thêm động lực cho thị trường. Đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng nhân sự, dịch vụ và năng lực tư vấn được xác định là những trọng tâm để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng.

Sự phát triển nhanh của thị trường giao dịch hàng hóa đồng thời cho thấy yêu cầu phải hoàn thiện hành lang pháp lý. Với nền kinh tế có độ mở lớn, biến động giá nguyên liệu, năng lượng, kim loại hay nông sản có thể tác động trực tiếp tới chi phí sản xuất, thu nhập của người sản xuất và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Giao dịch hàng hóa phái sinh vì thế không chỉ là công cụ đầu tư mà trước hết có ý nghĩa phòng ngừa rủi ro. Thông qua hợp đồng phái sinh, doanh nghiệp có thể chủ động hơn về giá mua, bán hàng hóa nguyên liệu trong tương lai, qua đó ổn định kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Kiến tạo hệ sinh thái giao dịch hàng hóa

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), dự án Luật được xây dựng nhằm hình thành khuôn khổ pháp lý hiện đại, đồng bộ cho thị trường, gắn kết thị trường hàng hóa cơ sở với sản xuất, giao dịch giao ngay, phái sinh, thanh toán bù trừ, giao nhận và quản lý hàng hóa vật chất.

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 5 chính sách lớn được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7-8-2026 gồm 8 chương, 54 điều. Phạm vi điều chỉnh bao gồm giao dịch hàng hóa phái sinh trên thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC có tổ chức, có trung gian tham gia.

Đồng thời, dự thảo không điều chỉnh giao dịch OTC tự thỏa thuận, không qua trung gian và các tài sản thuộc pháp luật chuyên ngành khác, như tiền tệ, chứng khoán và các công cụ tài chính; đối với vàng cũng cần tiếp tục xác định rõ phạm vi và mối quan hệ với pháp luật chuyên ngành do Ngân hàng Nhà nước quản lý.

Dự thảo xây dựng theo hướng không chỉ thiết lập một thị trường giao dịch phái sinh đơn thuần mà hình thành hệ sinh thái tổng thể, kết nối thị trường hàng hóa cơ sở với giao dịch hàng hóa giao ngay đến giao dịch phái sinh, thanh toán bù trừ, giao nhận và quản lý hàng hóa vật chất. Cấu trúc thị trường dự kiến gồm Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm Thanh toán bù trừ (CCP), các thành viên kinh doanh, thành viên môi giới, thành viên bù trừ và nhà đầu tư. Trong đó, CCP giữ vai trò trung tâm trong quản lý ký quỹ, thanh toán và kiểm soát rủi ro. “Cách tiếp cận này giúp tăng cường an toàn hệ thống, kiểm soát rủi ro và tiệm cận chuẩn mực quốc tế”, ông Linh nhấn mạnh.

Cùng với đó, dự thảo thiết lập cơ chế quản trị rủi ro nhiều tầng, nhằm kiểm soát rủi ro từ cấp độ giao dịch, thành viên, hệ thống đến toàn thị trường. Các công cụ quản lý trọng tâm bao gồm: Giám sát hoạt động giao dịch và rủi ro của thị trường; kiểm soát trước giao dịch, trong đó có giới hạn vị thế và các hạn mức giao dịch. Cùng đó là cơ chế ngắt mạch, tạm dừng giao dịch khi thị trường biến động bất thường; cơ chế can thiệp khẩn cấp của cơ quan quản lý Nhà nước trong trường hợp cần thiết, bao gồm tạm ngừng giao dịch hoặc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

Đáng chú ý, dự thảo quy định về giao dịch có yếu tố nước ngoài, tạo điều kiện kết nối thị trường Việt Nam với các trung tâm hàng hóa quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hình thành giá, quản trị rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh…

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân khẳng định, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là một dự án luật mới, có tính chất chuyên môn sâu, liên quan đến nhiều lĩnh vực như thương mại, tài chính, ngân hàng, ngoại hối, công nghệ, dân sự và quản trị rủi ro thị trường. Cơ quan soạn thảo (Bộ Công Thương) đang tiếp thu ý kiến góp ý, tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh theo hướng bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn thị trường để trình Chính phủ và giải trình trước Quốc hội. Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua trong năm nay.

Một quốc gia xuất khẩu lớn không chỉ cần bán được hàng hóa ra thế giới mà còn phải nâng cao năng lực quản trị rủi ro và tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành giá. Vì vậy, hoàn thiện và ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là yêu cầu lấp khoảng trống thể chế, mà còn tạo nền tảng cho một thị trường hàng hóa hiện đại, nâng sức chống chịu của doanh nghiệp và tăng vị thế hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.