Bên sông Hồng, đánh thức giá trị văn hóa để tạo sinh kế

Câu chuyện bên dòng sông Mẹ

Giữa tháng 9, khi đoàn công tác của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên về khảo sát điểm du lịch thôn Vân La, người dẫn đoàn là đồng chí Nguyễn Hải Đăng, Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Chủ tịch HĐND xã Hồng Vân. Tại đình Vân La, câu chuyện về Chử Đồng Tử - Tiên Dung được kể lại trong chính không gian văn hóa đã lưu giữ những dấu tích, truyền thuyết và ký ức của cư dân ven sông Hồng. Với ông Đăng, đây không chỉ là câu chuyện để giới thiệu với khách, mà còn là một phần quan trọng trong việc kết nối các điểm đến văn hóa, tâm linh trên địa bàn.

Ở Hồng Vân, câu chuyện văn hóa - tâm linh không dừng ở đình Vân La. Trên vùng đất ven sông còn có những không gian tín ngưỡng mang sắc thái riêng, trong đó nổi bật là tuyến Đền Lộ - Đền Dầm, gắn với đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng của cư dân khu vực. Lễ hội Đền Đại Lộ - Đền Dầm được xã tổ chức hằng năm, với phần lễ theo nghi thức truyền thống, các hoạt động rước mang dấu ấn văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng cùng phần hội gồm văn nghệ, trò chơi dân gian và thể thao. Năm 2026, lễ hội diễn ra từ ngày 19 đến 28-3.

Điều đáng chú ý là những di tích ấy không tồn tại tách rời khỏi dòng sông Hồng. Từ đình Vân La, những câu chuyện về Chử Đồng Tử - Tiên Dung mở ra một không gian truyền thuyết; từ Đền Lộ, Đền Dầm, những lớp tín ngưỡng dân gian gắn với cư dân ven sông tiếp tục được trao truyền; còn phía ngoài đê là vùng bãi, ruộng đồng, vườn cây cảnh và những không gian sản xuất đã tạo nên đời sống của người dân. Bởi vậy, nếu nhìn từ góc độ du lịch, Hồng Vân có một lợi thế đặc biệt: mỗi điểm đến có thể trở thành một mắt xích trong câu chuyện lớn hơn về văn hóa và con người bên sông Hồng.

Các sản phẩm du lịch mà Hồng Vân đang xây dựng cũng đi theo hướng đó. “Tìm về tích xưa” được thiết kế như một hành trình qua đình Vân La, Chợ Mới Ông Già, Đền cụ Chử Cù Vân, Bãi tắm Nàng Tiên, Đảo Hoa Tiên, hợp tác xã và Trung tâm OCOP; với chương trình dài ngày hơn, hành trình còn kết nối sang Đa Hòa - Dạ Trạch, vùng lõi của truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung.

Như vậy, điều Hồng Vân có thể đưa ra cho du khách không chỉ là một ngôi đình, một ngôi đền hay một câu chuyện truyền thuyết. Đó là cả một không gian sống, trong đó di tích, tín ngưỡng, cảnh quan, làng nghề, nông nghiệp và ẩm thực cùng tồn tại. Các định hướng sản phẩm của địa phương cũng xác định những trụ cột như du lịch văn hóa tâm linh gắn với Chử Đồng Tử - Tiên Dung, trải nghiệm làng nghề sinh vật cảnh, nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng, đời sống cộng đồng, ẩm thực và không gian vùng bãi.

Không gian mới và bài toán giữ sinh kế

Câu chuyện phát triển du lịch, trong có nhấn mạnh du lịch tâm linh, càng đáng chú ý khi không gian ven sông Hồng đang đứng trước những thay đổi lớn. Từ ngày 7-9, Hà Nội tổ chức lấy ý kiến nhân dân về Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, đồng thời lấy ý kiến về phương án hướng tuyến Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng tỷ lệ 1/500. Hồng Vân nằm trong 16 phường, xã thuộc ranh giới nghiên cứu của đồ án.

Tại Hồng Vân, hồ sơ quy hoạch được công khai tại 5 điểm để người dân tiếp cận, nghiên cứu và đóng góp ý kiến; địa phương đồng thời mở rộng việc lấy ý kiến trên các nền tảng số. Đây không chỉ là câu chuyện về một tuyến đường hay sự thay đổi của không gian đô thị. Với những địa bàn trực tiếp gắn với sông Hồng như Hồng Vân, quy hoạch mới cũng đặt ra câu hỏi về cách bảo tồn những giá trị văn hóa, cảnh quan và sinh kế đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, việc “đánh thức” sông Hồng không đơn giản là chỉnh trang hai bờ sông, xây thêm đường, cầu, công viên hay khu đô thị, mà sâu xa hơn là phục dựng ký ức văn hóa và đưa dòng sông trở lại trong đời sống cộng đồng. Ông cho rằng sông Hồng có thể trở thành trục cảnh quan, trục sinh thái, trục văn hóa và trục sáng tạo của Hà Nội nếu được tiếp cận đúng.

Từ góc nhìn đó, sông Hồng không nên chỉ được nhìn như một không gian phát triển mới. Dòng sông còn là nơi sinh sống, mưu sinh, lưu giữ ký ức và căn tính của nhiều cộng đồng. Khi người dân có thể đi bộ bên sông, tham gia lễ hội, trải nghiệm làng nghề, thưởng thức nghệ thuật và đọc lịch sử qua những bến nước, cây cầu, bãi bồi, sông Hồng sẽ không còn là “phía sau” của đô thị mà có thể trở thành một “mặt tiền văn hóa” của Thủ đô.

Quan điểm này có ý nghĩa trực tiếp với Hồng Vân. Bởi nếu quy hoạch tạo ra một không gian thuận lợi hơn để kết nối giao thông, cảnh quan và dịch vụ, thì những giá trị đang tồn tại trên vùng đất mới là yếu tố tạo nên lý do để du khách dừng chân. Một tuyến đường có thể đưa khách đến nhanh hơn, nhưng chính di tích, truyền thuyết, lễ hội, làng nghề, vùng bãi và đời sống cư dân mới quyết định họ có ở lại lâu hơn, trải nghiệm nhiều hơn và chi tiêu tại địa phương hay không.

Đó cũng là cách đặt vấn đề bảo tồn trong mối quan hệ với phát triển. Giữ một ngôi đình, ngôi đền không chỉ là giữ một công trình kiến trúc; giữ lễ hội không chỉ là duy trì một nghi thức. Khi những giá trị ấy được đặt trong một chuỗi trải nghiệm phù hợp, cộng đồng cư dân có thể trở thành chủ thể tham gia và hưởng lợi từ quá trình bảo tồn. Di sản khi ấy không nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống hiện tại.

Đưa du lịch thành sinh kế

Nếu một du khách đến Hồng Vân vì câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung hay một lễ hội tâm linh, câu hỏi tiếp theo là: dòng khách ấy sẽ tạo ra giá trị gì cho cộng đồng? Đây mới là phần khó của bài toán phát triển du lịch. Bởi một điểm đến có thể thu hút khách nhưng chưa chắc đã tạo được sinh kế nếu du khách chỉ đến, chụp ảnh rồi rời đi.

Những sản phẩm Hồng Vân đang xây dựng cho thấy địa phương đã bắt đầu hình dung chuỗi giá trị rộng hơn. Một tour cộng đồng có thể đưa khách bằng xe điện qua làng nghề sinh vật cảnh, quần thể đình Vân La, Nhà bia Tiến sĩ Nguyễn Ý, hợp tác xã hoa cây cảnh, dùng bữa, nghỉ ngơi và mua sản phẩm OCOP. Các dịch vụ đi kèm gồm xe điện, hướng dẫn, ăn uống, giao lưu văn nghệ, lưu trú cộng đồng và mua sắm sản phẩm địa phương.

Trong chuỗi ấy, người dân không đứng ngoài hoạt động du lịch. Người trồng cây cảnh có thể giới thiệu nghề và tổ chức trải nghiệm chăm sóc cây; hợp tác xã có thêm đầu ra cho hoa, cây cảnh và sản phẩm nông nghiệp; hộ dân có khả năng nấu ăn có thể cung cấp ẩm thực đồng quê; thanh niên có thể tham gia vận hành xe điện, hướng dẫn, truyền thông; các nhóm văn nghệ có thêm không gian biểu diễn. Mỗi dịch vụ có thể tạo ra một khoản thu nhập, nhưng khi được kết nối thành chuỗi, chúng tạo nên một hệ sinh thái sinh kế rộng hơn.

Đây cũng là lý do du lịch tâm linh cần được nhìn rộng hơn phạm vi của một chuyến hành lễ. Một du khách đến Đền Lộ, Đền Dầm hay đình Vân La có thể tiếp tục khám phá làng quê, vùng bãi, làng cây cảnh, thưởng thức ẩm thực và mua sản phẩm địa phương. Khi hành trình được kéo dài, cơ hội tạo thu nhập cũng được mở rộng cho nhiều nhóm cư dân.

Theo đồng chí Nguyễn Hải Đăng, Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Chủ tịch HĐND xã Hồng Vân, điều quan trọng là phải kết nối được những giá trị vốn có thành sản phẩm có khả năng thu hút và giữ chân du khách. Từ câu chuyện văn hóa, địa phương hướng tới việc xây dựng những hành trình để du khách không chỉ tham quan mà còn trải nghiệm đời sống, sử dụng dịch vụ và tìm mua sản phẩm được làm ra ngay trên vùng đất này.

Cách làm đó cũng phù hợp với định hướng phát triển du lịch cộng đồng mà Hồng Vân đang theo đuổi: chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm trên chính quê hương, đồng thời bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Khi cây cảnh, sản phẩm OCOP, món ăn, câu chuyện làng quê, lễ hội hay một dịch vụ vận chuyển đều có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch, người dân có thêm cơ hội tham gia vào nền kinh tế dịch vụ mà không phải tách khỏi những nghề nghiệp và không gian sống vốn có.

Để điều đó trở thành sinh kế lâu dài, tất nhiên còn nhiều việc phải làm: bảo tồn di tích, giữ gìn cảnh quan, nâng chất lượng dịch vụ, đào tạo người làm du lịch, xây dựng sản phẩm có chiều sâu và kết nối với doanh nghiệp lữ hành. Quan trọng hơn, lợi ích từ du lịch cần được lan tỏa tới cộng đồng thay vì chỉ tập trung ở một vài điểm kinh doanh.

Nhìn từ Hồng Vân, câu chuyện phát triển du lịch vì thế không chỉ là câu chuyện thu hút thêm khách. Đó là cách một vùng đất ven sông Hồng tìm kiếm giá trị mới từ những gì đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Khi di sản được bảo tồn, cảnh quan được gìn giữ, người dân được tham gia và có thêm thu nhập, du lịch mới có thể trở thành một sinh kế bền vững.

Và khi ấy, sông Hồng không chỉ hiện diện như một dòng sông phía trước những ngôi đền, những bãi bồi hay làng quê. Dòng sông trở thành một phần của không gian văn hóa, không gian trải nghiệm và không gian sinh kế - nơi những giá trị của quá khứ tiếp tục được trao truyền, đồng thời tạo thêm cơ hội cho cuộc sống hôm nay.