Bảo vệ quyền lợi người lao động khi doanh nghiệp nợ bảo hiểm xã hội: Không còn là cuộc chiến đơn độc

Tại Hà Nội, câu chuyện doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH đang được nhìn nhận với một diện mạo mới: Quyết liệt hơn trong xử lý và bảo vệ quyền lợi người lao động (NLĐ) một cách bền vững hơn nhờ những tấm "lá chắn" pháp lý từ Luật BHXH 2024.

Hệ lụy nhãn tiền và những con số "biết nói"

Theo chuyên gia Phạm Thị Nhị, Phó Trưởng phòng Chế độ bảo hiểm y tế (BHYT), khi một doanh nghiệp chậm đóng BHXH, người chịu thiệt thòi đầu tiên chính là người lao động. Những quyền lợi thiết thực nhất bị đình trệ: Thẻ BHYT không được gia hạn, buộc NLĐ phải tự chi trả chi phí khám, chữa bệnh; các chế độ ngắn hạn như ốm đau, thai sản bị tạm dừng chi trả cho đến khi đơn vị hoàn thành nghĩa vụ.

Báo cáo kết quả công tác 11 tháng năm 2025 của BHXH thành phố Hà Nội đã phác họa rõ nét quy mô của vấn đề này. Dù cơ quan chức năng đã nỗ lực giải quyết cho hơn 427.000 lượt người hưởng chế độ ngắn hạn (ốm đau, thai sản, dưỡng sức), nhưng thực tế vẫn còn nhiều trường hợp quyền lợi bị "treo" do doanh nghiệp nợ đọng. Tính đến hết tháng 11-2025, số tiền chậm đóng BHXH phải tính lãi trên địa bàn thành phố lên tới 1.945,7 tỷ đồng. Đáng chú ý, số tiền nợ từ các đơn vị ngừng giao dịch chiếm tới 30,61% tổng số tiền chậm đóng, gây khó khăn lớn cho việc thu hồi và bảo đảm quyền lợi cho NLĐ đã nghỉ việc.

Trước thực trạng này, Luật BHXH 2024 đã mang đến những thay đổi mang tính bước ngoặt, trở thành "lá chắn" vững chắc cho người lao động. Điểm sáng lớn nhất là việc phân định rõ rệt giữa hành vi chậm đóng và trốn đóng, tạo cơ sở pháp lý để áp dụng các chế tài nghiêm khắc hơn.

Bà Trần Thị Thu Hà, Phó Trưởng phòng Chế độ BHXH (BHXH Hà Nội) nhấn mạnh rằng, Luật mới đề cao trách nhiệm bồi thường của doanh nghiệp. Cụ thể, nếu doanh nghiệp nợ BHYT, họ có trách nhiệm hoàn trả toàn bộ chi phí khám, chữa bệnh mà NLĐ đã chi trả trong phạm vi quyền lợi.

Đối với tai nạn lao động (TNLĐ), chuyên gia Bùi Anh Tuấn giải thích: "Trong trường hợp đơn vị chậm đóng dẫn đến Quỹ BHXH chưa thể chi trả, doanh nghiệp có trách nhiệm tạm thời chi trả các chế độ tương ứng cho NLĐ. Sau khi đóng đủ tiền, cơ quan BHXH sẽ hoàn trả lại số tiền này cho đơn vị".

Ngoài ra, mức xử phạt đối với hành vi vi phạm cũng được tăng cường. Theo ông Nguyễn Công Định, Phó Giám đốc BHXH thành phố Hà Nội, ngoài việc bắt buộc đóng đủ số tiền nợ, doanh nghiệp còn phải nộp thêm 0,03%/ngày, tính trên số tiền và số ngày chậm đóng vào quỹ. Đặc biệt, riêng với hành vi trốn đóng, người sử dụng lao động có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cơ chế "tự cứu" và sự đồng hành của cơ quan chức năng

Người lao động hiện nay không còn ở thế bị động. Cơ quan BHXH Hà Nội khuyến khích NLĐ chủ động giám sát quá trình đóng bảo hiểm qua ứng dụng VssID - ứng dụng đã được gần 8 triệu người dân Thủ đô đồng bộ dữ liệu. Khi phát hiện quyền lợi bị xâm phạm, NLĐ có thể thực hiện quy trình 3 bước: (1) Yêu cầu công ty giải trình và đóng bổ sung. (2) Đề nghị cơ quan BHXH kiểm tra, đôn đốc. (3) Khiếu nại hoặc khởi kiện ra tòa án.

Để gỡ khó cho NLĐ muốn chuyển công tác nhưng công ty cũ vẫn đang nợ tiền, cơ quan BHXH đã áp dụng cơ chế "xác nhận sổ BHXH từng phần". Chuyên gia Ngô Trung Tứ, Phó Trưởng phòng Quản lý thu và phát triển người tham gia khẳng định: "Sổ sẽ được chốt đến thời điểm doanh nghiệp đã đóng đủ tiền để NLĐ kịp thời tham gia tại đơn vị mới hoặc hưởng các chế độ khác".

Sự bảo vệ quyền lợi NLĐ không chỉ dừng lại ở văn bản luật mà còn được cụ thể hóa bằng hành động nhằm quyết liệt hơn trong công tác thu hồi nợ. Trong 11 tháng năm 2025, Tổ công tác liên ngành của Hà Nội đã làm việc với 2.599 đơn vị chậm đóng trên 3 tháng, thu hồi được 48,4% số tiền nợ. Cơ quan BHXH cũng đã ban hành quyết định thanh tra, kiểm tra tại 3.191 đơn vị, phát hiện hàng trăm lượt người hưởng chế độ sai quy định và yêu cầu truy đóng bảo hiểm cho gần 1.000 lao động bị bỏ sót hoặc đóng thiếu.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi chậm đóng cũng rất nghiêm khắc. Chuyên gia Chu Quang Dũng cho biết, mức phạt có thể lên tới 15% tổng số tiền phải đóng (tối đa 75 triệu đồng đối với cá nhân và gấp đôi đối với tổ chức). Nếu cố tình trốn đóng từ 6 tháng trở lên hoặc trốn đóng số tiền lớn, doanh nghiệp có thể bị phạt tù từ 2 đến 7 năm theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.

Những quy định mới của Luật BHXH 2024 và Luật BHYT 2024 không chỉ là bước đi nhằm tăng cường kỷ luật mà còn là cam kết bảo đảm công bằng, minh bạch trong hệ thống an sinh xã hội. Với sự vào cuộc quyết liệt của các chuyên gia và cơ quan chức năng, cùng sự chủ động của người lao động, "cuộc chiến" đòi quyền lợi bảo hiểm đã có những điểm tựa pháp lý vững chắc hơn. Doanh nghiệp cần hiểu rằng việc tuân thủ pháp luật BHXH không chỉ là trách nhiệm với NLĐ, mà còn là điều kiện để phát triển bền vững, tránh những chế tài hình sự và hành chính nghiêm khắc trong tương lai.