Bảo đảm thực chất quyền tham gia của trẻ em

Theo các chuyên gia, để chính sách đi vào cuộc sống, cần hình thành những kênh tham gia thường xuyên, và quan trọng hơn là cơ chế xử lý, phản hồi rõ ràng, qua đó giúp tiếng nói của trẻ thực sự có “đầu ra”.

Từ được nói đến được lắng nghe

Quyền tham gia của trẻ em được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và tiếp tục được cụ thể hóa tại Quyết định số 1792/QĐ-TTg. Điểm đáng chú ý của chương trình là chuyển trọng tâm từ việc tạo cơ hội tham gia sang bảo đảm hiệu quả của sự tham gia. Theo đó, đến năm 2030, phấn đấu 100% chương trình, chính sách, quy hoạch, kế hoạch về trẻ em hoặc liên quan đến trẻ em được tham vấn, lấy ý kiến trẻ em; 80% trẻ em được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng. Đối với các ý kiến tại Hội đồng trẻ em, Diễn đàn trẻ em cấp tỉnh, cấp xã và các diễn đàn khác, chương trình đặt mục tiêu ít nhất 70% trẻ em được lắng nghe, tiếp nhận, xem xét, giải quyết và phản hồi.

Theo Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam Đặng Hoa Nam, yêu cầu cốt lõi là bảo đảm trẻ em được tham gia thực chất. Điều đó có nghĩa, trẻ không chỉ có cơ hội phát biểu mà cần biết ý kiến của mình được tiếp nhận, xem xét và phản hồi như thế nào.

Từ yêu cầu của chính sách đến thực hiện là một khoảng cách cần được thu hẹp. Bởi trên thực tế, việc tạo kênh để trẻ em nói không phải điều quá khó. Tại trường học, học sinh có thể góp ý thông qua sinh hoạt lớp, hoạt động Đội, trao đổi trực tiếp, khảo sát trực tuyến... Điều quan trọng hơn, sau khi ý kiến được đưa ra, ai tiếp nhận, ai xử lý, việc gì có thể thực hiện và kết quả được thông tin lại cho trẻ ra sao.

Thực tế tại Trường Trung học cơ sở Đông Hội (xã Đông Anh, Hà Nội) cho thấy, khi phản hồi được coi là một phần của quá trình lấy ý kiến, sự tham gia của học sinh có thể tạo ra thay đổi cụ thể. Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Đông Hội Nguyễn Đình Điềm cho biết, thông qua các hoạt động của nhà trường, học sinh góp ý về việc học, hoạt động tập thể, thư viện, sân chơi, bán trú... Đáng chú ý, đề xuất bổ sung sách văn học, khoa học, khám phá phù hợp lứa tuổi đã được nhà trường khảo sát, cân đối kinh phí và thực hiện; học sinh cũng được thông tin về kết quả.

Từ góc nhìn học sinh, em Vũ Tường An, Trường Trung học cơ sở Gia Thụy (phường Bồ Đề, Hà Nội) cho rằng, việc được bày tỏ chỉ thực sự có ý nghĩa khi các em biết ý kiến của mình được lắng nghe, tiếp thu ra sao. Với những vấn đề gần gũi với học tập, sinh hoạt, học sinh cần được góp ý thường xuyên; những đề xuất chưa thể thực hiện cũng cần được thầy cô giải thích rõ.

Đa dạng hóa kênh để trẻ em bày tỏ ý kiến

Một giải pháp quan trọng là đa dạng hóa kênh để trẻ em bày tỏ ý kiến thuận tiện, phù hợp với lứa tuổi và hoàn cảnh. Tuy nhiên, mở thêm kênh tiếp nhận chỉ là bước đầu, quan trọng hơn là phải có quy trình xử lý, phản hồi.

Về vấn đề này, Phó Bí thư Thành đoàn, Chủ tịch Hội Liên hiệp thanh niên và Chủ tịch Hội đồng Đội thành phố Hà Nội Đào Đức Việt cho biết, Hội đồng Đội thành phố hướng dẫn 126 hội đồng Đội xã, phường và các liên đội lấy ý kiến trẻ em qua sinh hoạt chi đội, hòm thư “Điều em muốn nói”, khảo sát, diễn đàn, câu lạc bộ quyền trẻ em, tuyên truyền và phát thanh măng non, fanpage, đường dây nóng...

Năm 2025, hệ thống này tiếp nhận gần 1.000 ý kiến từ 100% xã, phường, tập trung vào môi trường học đường, ứng xử trên mạng, nguy cơ tai nạn, thương tích. Theo ông Đào Đức Việt, quy trình đang được thực hiện theo hướng: Lắng nghe từ cơ sở; tổng hợp, phân loại và chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền; sau đó đưa thông tin phản hồi trở lại hội đồng Đội và liên đội để thông tin cho trẻ em. Những vấn đề có thể giải đáp tại diễn đàn được trả lời trực tiếp; nội dung thuộc địa phương được chuyển đến chính quyền cơ sở; vấn đề rộng hơn được gửi đến cơ quan có thẩm quyền của thành phố.

Cách làm này giúp khép lại một “vòng tròn” của sự tham gia: Trẻ em nêu ý kiến, cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận và xử lý, sau đó kết quả được đưa trở lại với trẻ em. Khi biết ý kiến của mình đã đi đến đâu, được giải quyết thế nào, kể cả trong trường hợp chưa thể đáp ứng, trẻ em sẽ hiểu rõ hơn giá trị cũng như trách nhiệm của việc tham gia.

Để cách làm đó không chỉ diễn ra trong những dịp có diễn đàn, thành phố Hà Nội cũng đang hướng tới việc đưa quyền tham gia của trẻ em trở thành hoạt động thường nhật. Thành phố hiện có mạng lưới 685 liên đội, hơn 29.000 chi đội và hơn 1,2 triệu đội viên. Đây là nền tảng để việc lắng nghe trẻ em được thực hiện ngay tại lớp học, liên đội, khu dân cư, qua đó phát hiện sớm những vấn đề gắn với đời sống của các em.

Theo kế hoạch hoạt động năm học 2026-2027, Hội đồng Đội thành phố tiếp tục tổ chức diễn đàn trẻ em, hướng dẫn mô hình ở cơ sở, đồng thời tập huấn cho cán bộ Đoàn, Đội và trẻ em về quyền tham gia... Từ những hoạt động này, việc thực hiện quyền tham gia được kỳ vọng chuyển dần từ những cuộc đối thoại theo sự kiện sang quá trình tham gia thường xuyên, liên tục.