Bài cuối: Thiết kế chính sách an sinh phù hợp với lao động trẻ
Từ những cuốc xe công nghệ, phiên livestream bán hàng trên môi trường số giúp người trẻ trang trải cuộc sống hôm nay đến những rủi ro có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và thu nhập, khoảng trống an sinh của lao động nền tảng số đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách BHXH theo hướng phù hợp, khả thi. Cùng với việc xác định đối tượng, căn cứ đóng và trách nhiệm của các bên, cần tăng cường truyền thông để thanh niên hiểu rõ ý nghĩa của BHXH, chủ động chuẩn bị cho tương lai.
Từ những cuốc xe công nghệ, phiên livestream bán hàng trên môi trường số giúp người trẻ trang trải cuộc sống hôm nay đến những rủi ro có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và thu nhập, khoảng trống an sinh của lao động nền tảng số đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách BHXH theo hướng phù hợp, khả thi. Cùng với việc xác định đối tượng, căn cứ đóng và trách nhiệm của các bên, cần tăng cường truyền thông để thanh niên hiểu rõ ý nghĩa của BHXH, chủ động chuẩn bị cho tương lai.
Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Chính phủ trình Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, trong đó đề xuất từng bước mở rộng BHXH bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số và người không có quan hệ lao động.
Theo Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải, một trong những mục tiêu của dự thảo Luật là bảo đảm lộ trình mở rộng độ bao phủ BHXH phù hợp, khả thi đối với các nhóm đối tượng này.
Theo đó, dự thảo sửa đổi, bổ sung khoản 6 Điều 2 Luật BHXH năm 2024 theo hướng giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số, trên cơ sở đề xuất của Chính phủ và phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ.
Đề xuất này mở ra hướng tiếp cận mới đối với nhóm lao động đang ngày càng hiện diện rõ nét trong nền kinh tế số. Thực tế cho thấy, không ít tài xế công nghệ, người giao hàng là thanh niên, sinh viên hoặc người mới rời ghế nhà trường. Công việc linh hoạt giúp họ có thu nhập ngay, nhưng nhiều người chưa quan tâm đúng mức đến việc bảo vệ bản thân trước những rủi ro dài hạn.
Đại biểu Quốc hội Phan Thị Thùy Linh (Đoàn Thanh Hóa) đề xuất, cần làm rõ ba vấn đề: Ai thuộc diện phải đóng, đóng trên số tiền nào và ai đóng phần của người sử dụng lao động?
Khi công việc tạm thời trở thành nguồn sống chính, việc thiếu cơ chế an sinh phù hợp có thể khiến người lao động và gia đình gặp khó khăn nếu họ bị tai nạn, bệnh tật hoặc không còn đủ sức khỏe để tiếp tục hành nghề. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng diện tham gia BHXH, mà còn là xây dựng cơ chế đủ rõ ràng, dễ tiếp cận và phù hợp với đặc thù lao động nền tảng số.
Trong phiên thảo luận tại nghị trường, đồng tình với việc bổ sung người làm việc trên nền tảng số, trong đó có tài xế xe công nghệ, vào diện tham gia BHXH bắt buộc, đại biểu Quốc hội Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, đây là nhóm lao động có việc làm, có thu nhập thực tế, chịu sự quản lý, điều phối ở mức độ đáng kể của doanh nghiệp nền tảng nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ quyền lợi an sinh tương xứng với tính chất và mức độ rủi ro của công việc.
Đại biểu đề xuất xác định tài xế công nghệ là nhóm đối tượng riêng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc; việc tham gia không nên phụ thuộc hoàn toàn vào việc quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp nền tảng đã được xác định là quan hệ lao động theo hợp đồng lao động hay chưa.
Về tiêu chí tham gia, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy cho rằng, không nên áp dụng cứng nhắc tiêu chí thu nhập ổn định, thường xuyên, bởi thu nhập của tài xế biến động theo thời gian hoạt động, nhu cầu thị trường, tình trạng sức khỏe, phương tiện và số lượng nền tảng tham gia. Thay vào đó, có thể sử dụng các tiêu chí có thể xác định, kiểm chứng và tổng hợp như số ngày hoặc số giờ hoạt động, số chuyến xe hoặc giao dịch hoàn thành, mức độ quản lý, điều phối và kiểm soát của doanh nghiệp nền tảng.
Đối với người chạy xe công nghệ, giao hàng, bán hàng qua ứng dụng, phần lớn đây là công việc chính, là nguồn sống của cả gia đình, vì vậy, đại biểu Quốc hội Phan Thị Thùy Linh (Đoàn Thanh Hóa) đề xuất, cần làm rõ ba vấn đề: Ai thuộc diện phải đóng, đóng trên số tiền nào và ai đóng phần của người sử dụng lao động?
Về căn cứ đóng, đại biểu phân tích, tiền lương của người làm công được trả cố định hằng tháng, trong khi thu nhập của tài xế, người giao hàng thay đổi từng ngày, phụ thuộc vào đơn hàng, thời tiết và thuật toán phân việc của nền tảng. Do đó, nếu tính mức đóng theo tỷ lệ trên thu nhập thực tế thì khó xác định và quản lý.
Về trách nhiệm đóng góp, trong phiên thảo luận, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho biết, tổng mức đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp hiện khoảng 32%, trong đó, người lao động đóng 10,5%, doanh nghiệp đóng 21,5%. Tuy nhiên, các nền tảng hiện coi tài xế công nghệ là đối tác, không phải người lao động, nên chưa có chủ thể đóng phần 21,5% của người sử dụng lao động. Nếu yêu cầu tài xế tự đóng toàn bộ 32%, họ sẽ khó có khả năng đáp ứng và có thể tìm cách né tránh, khiến chính sách khó đi vào cuộc sống.
Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu quy định ngay trong luật bốn nguyên tắc: Xác định rõ đối tượng thuộc diện bắt buộc và ngưỡng thu nhập để làm căn cứ tham gia; tính mức đóng trên mức tham chiếu cố định, thay vì thu nhập thực tế; yêu cầu doanh nghiệp nền tảng cùng đóng một phần, đồng thời thu hộ qua hệ thống thanh toán của ứng dụng, kết nối với dữ liệu thuế; xây dựng lộ trình thực hiện từng bước, không áp dụng đồng loạt ngay.
Đề cập trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy cho rằng, doanh nghiệp có quyền quyết định các yếu tố đáng kể như giá cước, tỷ lệ chiết khấu, phân bổ chuyến, xếp hạng, cơ chế thưởng, phạt và quyền duy trì tài khoản, nên cần có trách nhiệm chia sẻ chi phí an sinh, thay vì để tài xế tự chịu toàn bộ mức đóng như người tham gia BHXH tự nguyện.
Đại biểu đề xuất nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên gồm: Tài xế, doanh nghiệp nền tảng và nhà nước; trong đó, nhà nước hỗ trợ tài xế có thu nhập thấp hoặc trong giai đoạn đầu chuyển từ BHXH tự nguyện sang BHXH bắt buộc.
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, nhóm tài xế công nghệ cần tham gia BHXH bắt buộc bởi đây là đại diện của một quan hệ lao động mới, trong đó có mối quan hệ giữa người lao động và chủ nền tảng công nghệ. Nhiều người làm việc toàn thời gian, từ 8 giờ trở lên mỗi ngày nên cần được bảo vệ trước những rủi ro ngắn hạn như: Bệnh tật, tai nạn, thất nghiệp cũng như những vấn đề dài hạn như: Tuổi già, mất sức lao động.
Những kiến nghị của các đại biểu Quốc hội cho thấy, mở rộng BHXH bắt buộc đối với lao động nền tảng số cần đi cùng cơ chế thực hiện cụ thể, phù hợp với đặc điểm việc làm và khả năng đóng góp. Đây cũng là yêu cầu đặt ra từ thực tế đời sống của tài xế công nghệ, đặc biệt là nhóm thanh niên mới vào nghề.
Trường hợp Nguyễn Hùng Anh, tài xế Green SM cho thấy, thu nhập có thể đạt vài trăm nghìn đồng mỗi ngày nhưng không đồng nghĩa người lao động dễ dàng dành một khoản cố định để tham gia BHXH.
Hùng Anh thường chạy xe từ sáng đến khoảng 17 giờ, gần như không nghỉ trưa và nhận nhiều loại dịch vụ, từ chở khách đến giao hàng, giao đồ ăn. Thu nhập mỗi ngày của nam tài xế khoảng 500.000-600.000 đồng, tùy số lượng và giá trị từng cuốc xe.
Theo Hùng Anh, chạy xe vào ban đêm có thể giúp kiếm thêm thu nhập nhưng cũng vất vả, nhất là khi gặp khách say rượu hoặc những tình huống giao thông khó lường. Vì vậy, nam tài xế phải tính toán quãng đường và thời gian hoạt động để phù hợp với khả năng vận hành của phương tiện.
Khi đăng ký chạy xe, Hùng Anh tham gia đào tạo và ký hợp đồng điện tử theo hình thức đối tác. Tuy nhiên, theo những gì nam tài xế tìm hiểu, anh chưa thấy nhiều chế độ dành cho người chạy xe.
“Tôi hiểu tham gia BHXH là cần thiết, nhất là khi còn trẻ phải tính đến lúc ốm đau hoặc về già. Nhưng thu nhập không phải tháng nào cũng đều, nên để dành một khoản cố định đóng BHXH không phải lúc nào cũng dễ”, Hùng Anh chia sẻ.
Câu chuyện này cho thấy, ngay cả khi người lao động nhận thức được ý nghĩa của BHXH, khả năng duy trì đóng góp vẫn phụ thuộc đáng kể vào mức thu nhập và tính ổn định của công việc. Với nhiều thanh niên mới vào nghề, việc chưa quan tâm đến bảo hiểm còn khiến "khoảng trống" nhận thức lớn hơn. Vì vậy, bên cạnh thiết kế chính sách vừa sức, cần đưa thông tin về BHXH đến với người trẻ từ sớm, giúp họ hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm, mức đóng, phương thức tham gia và những lợi ích lâu dài. Khi cơ quan quản lý, doanh nghiệp nền tảng và các tổ chức liên quan có sự phối hợp cung cấp thông tin, hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi để người lao động tìm hiểu, tham gia, sẽ thúc đẩy để chính sách đi vào cuộc sống.
Khi người lao động trẻ gắn kết nhiều hơn với những công việc qua nền nền tảng số ngày càng tăng, việc mở rộng diện bao phủ an sinh đi đôi với cơ chế đóng góp phù hợp, chia sẻ trách nhiệm giữa các bên và có lộ trình khả thi, nhất là đối với nhóm có thu nhập chưa ổn định. Qua đó, sẽ tạo thêm những điểm tựa an sinh vững chắc cho lao động trẻ trong nền kinh tế số.
Nội dung: Mai Luyến - Thịnh An | Đồ họa: Đức Hà
