Bài 5: Đích đến của đổi mới trong giáo dục
Giáo dục Việt Nam nói chung và giáo dục Thủ đô nói riêng đang bước vào một yêu cầu mới: Không chỉ tiếp tục đổi mới mà phải chứng minh được hiệu quả của đổi mới.
.jpg)
Sau một chặng đường dài với nhiều thay đổi về chương trình, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá, quản trị nhà trường, chuyển đổi số cũng như chính sách đối với người học, giáo dục Việt Nam nói chung và giáo dục Thủ đô nói riêng đang bước vào một yêu cầu mới: Không chỉ tiếp tục đổi mới, mà phải chứng minh được hiệu quả của đổi mới. “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”, vì thế, vừa là chủ đề của năm học 2026-2027, vừa gợi mở đích đến của cả quá trình đổi mới giáo dục: Người học - người thầy - nhà trường tốt hơn và không để học sinh nào bị bỏ lại phía sau.
Sau một năm tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách và tạo nền tảng, yêu cầu đặt ra đối với giáo dục hiện nay là chuyển mạnh sang tổ chức thực hiện, tạo chuyển biến trong từng nhà trường, lớp học. Chỉ thị 31/CT-TTg ngày 5-8-2026 của Thủ tướng Chính phủ về thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”, nâng cao trách nhiệm thực thi, xây dựng văn hóa trung thực, khắc phục bệnh thành tích và bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học.
Trong giáo dục, thành tích cần được ghi nhận. Những học sinh đạt kết quả cao, những nhà trường có chất lượng tốt, thành tích nổi bật trong các kỳ thi đều phản ánh nỗ lực của người học và thầy cô. Nhưng thành tích không thể là đích đến duy nhất. Một nền giáo dục thực chất phải trả lời được những câu hỏi căn bản hơn: Học sinh có thực sự hiểu điều đã học? Có biết vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề? Có khả năng tự học, đặt câu hỏi, phản biện, hợp tác và sáng tạo? Và quan trọng không kém, những học sinh còn hạn chế có được nhận diện, hỗ trợ để tiến bộ hay không?
Chỉ thị 31/CT-TTg đặt yêu cầu xây dựng bộ chỉ số theo dõi, giám sát mục tiêu phát triển giáo dục; đồng thời khắc phục bệnh thành tích, không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp mà phải bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học.
Chống bệnh thành tích vì thế không có nghĩa là hạ thấp yêu cầu. Ngược lại, đó là đặt yêu cầu cao hơn đối với năng lực thật, sự tiến bộ thật và giá trị thật. Cách nhìn này càng cần thiết trong bối cảnh nhà trường đang chuẩn bị cho học sinh những năng lực mới: Tự học, tư duy độc lập, giải quyết vấn đề, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, ngoại ngữ, năng lực số, STEM/STEAM, thể chất, nghệ thuật và hướng nghiệp.
Ngay cả với AI, câu hỏi quan trọng cũng không phải là học sinh sử dụng được bao nhiêu công cụ, mà là sau khi có công cụ, năng lực của các em thay đổi như thế nào?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Chu Cẩm Thơ - Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng, mục tiêu của đổi mới giáo dục không phải đưa công nghệ vào để làm quy trình phức tạp thêm mà để giảm việc quản trị hành chính, cá nhân hóa, tăng thời gian cho dạy học và tương tác sâu giữa giáo viên với học sinh. Đích đến không phải một thế hệ biết sử dụng nhiều công cụ hơn, mà là một thế hệ biết học, biết suy nghĩ và biết chịu trách nhiệm tốt hơn.
.jpg)
Chỉ thị 31/CT-TTg yêu cầu xây dựng các chỉ số theo dõi, giám sát mục tiêu phát triển giáo dục; đẩy mạnh quản trị trên môi trường số; hoàn thiện cơ sở dữ liệu giáo dục theo hướng “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung”. Một hệ thống quản trị hiện đại không phải là nơi có nhiều báo cáo hơn, mà là nơi người quản lý biết vấn đề nằm ở đâu, nguồn lực đang thiếu ở đâu và kết quả nào cần được cải thiện. Điều này đang hiện diện khá rõ trong quá trình tổ chức lại mạng lưới trường học tại Hà Nội.
Theo nhà giáo Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương (phường Hồng Hà), việc sắp xếp lại hệ thống trường học là cơ hội để tinh gọn bộ máy, sử dụng hiệu quả hơn đội ngũ, cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng giáo dục. Nếu được triển khai bài bản, có lộ trình phù hợp, việc tổ chức lại còn tạo điều kiện để nhà trường phát huy tốt hơn nguồn lực hiện có.
Trong khi đó, tại Trường THCS Giảng Võ (phường Giảng Võ), sau khi sáp nhập 3 trường, công việc đặt ra trước mắt rất lớn: Cơ cấu lại bộ máy, phân công nhân sự, xây dựng kế hoạch năm học, rà soát cơ sở vật chất và bảo đảm an toàn tại các điểm trường. Nhà giáo Tô Thị Hải Yến, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, việc hoàn thiện một số điều kiện vẫn được thực hiện theo lộ trình.
Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Quang Tuấn thông tin, thời gian qua, thành phố đã dành khoảng 62.000 tỷ đồng triển khai hơn 1.300 dự án cải tạo, nâng cấp và xây dựng cơ sở giáo dục. Đây là nguồn lực quan trọng để tiếp tục hoàn thiện hệ thống trường lớp và nâng cao chất lượng dạy học. Song đầu tư lớn cũng đòi hỏi cách sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.
Thiếu trường, quá tải cục bộ, thiếu giáo viên ở một số địa bàn hay sự chênh lệch điều kiện giữa các khu vực cần được giải quyết căn cơ, khi quản trị giáo dục gắn với quy hoạch đô thị, dữ liệu và dự báo.
Với lợi thế về đội ngũ, cơ sở đào tạo, thiết chế văn hóa, khoa học, công nghệ và doanh nghiệp, Hà Nội cũng có điều kiện để phát triển giáo dục theo hướng kết nối nhà trường với gia đình, xã hội, khoa học, văn hóa và thị trường lao động. Khi đó, không gian học tập của học sinh không chỉ bó hẹp trong lớp học mà có thể mở rộng tới thư viện, bảo tàng, phòng thí nghiệm, không gian văn hóa, doanh nghiệp và đời sống đô thị.
Nhưng trong mọi sự thay đổi về quản trị giáo dục, vai trò của người thầy không thể thay thế. Muốn học sinh tự học, người thầy phải có thời gian tự học. Muốn giáo viên sáng tạo, nhà trường phải có không gian cho sáng tạo. Muốn dạy học hướng tới năng lực, giáo viên phải được bồi dưỡng đủ năng lực để thay đổi cách dạy. Vì thế, đầu tư cho giáo dục không chỉ là xây thêm phòng học, hay mua thêm thiết bị. Đó còn là tạo điều kiện để người thầy được làm nghề đúng nghĩa.
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn chỉ đạo giảm thực chất hồ sơ, sổ sách, báo cáo, hội họp, các kỳ thi, cuộc thi, hội thi và phong trào không cần thiết; trả lại thời gian cho giáo viên làm chuyên môn, dành cho học sinh và tự phát triển nghề nghiệp. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đồng thời yêu cầu chuyển đổi số và AI phải thực sự giúp giáo viên dạy tốt hơn, học sinh học tốt hơn và quản lý hiệu quả hơn.
Nếu đánh giá thực chất giúp nhà trường nhìn thấy học sinh cần được hỗ trợ; quản trị bằng dữ liệu giúp nhận diện khoảng cách về cơ hội học tập; việc tạo điều kiện cho giáo viên làm nghề giúp việc hỗ trợ từng học sinh khả thi hơn thì “không để học sinh nào bị bỏ lại phía sau” chính là tinh thần nhân văn của đổi mới giáo dục.
Công bằng trong giáo dục không có nghĩa mọi học sinh nhận được hoàn toàn những điều giống nhau. Một học sinh ở khu vực khó khăn cần được bảo đảm cơ hội đến trường; một em có năng khiếu cần môi trường để phát triển sâu; một em gặp khó khăn trong học tập cần được hỗ trợ; một học sinh có hoàn cảnh đặc biệt cần sự đồng hành của nhà trường và xã hội.
Trong thư gửi ngành Giáo dục nhân dịp khai giảng năm học 2026-2027, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu, năm học mới phải tạo chuyển biến thực chất về chất lượng dạy và học, công bằng trong tiếp cận giáo dục, năng lực của người học và niềm tin của xã hội. Thành tích phải gắn với tiến bộ thực chất của từng học sinh; nhà trường phải là nơi người học được tôn trọng, lắng nghe, khuyến khích tự học, rèn luyện kỹ năng; những học sinh có hoàn cảnh khó khăn không bị bỏ lại phía sau.
Trước đó, tại buổi làm việc với ngành Giáo dục về chuẩn bị năm học 2026-2027, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh: "Mọi chính sách giáo dục phải được đo bằng sự tiến bộ, hạnh phúc và tương lai của người học. Một nền giáo dục không chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm học sinh xuất sắc mà phải trả lời được làm thế nào để mỗi học sinh đều có cơ hội phát triển".
Đổi mới không phải để có thêm một cách làm mới. Đổi mới là để người học tốt hơn, người thầy được làm nghề tốt hơn và nhà trường tạo ra những giá trị thật hơn. Khi sự tiến bộ của học sinh trở thành thước đo; khi người thầy có thời gian và không gian để làm chuyên môn; khi nhà trường được quản trị bằng dữ liệu nhưng không đánh mất tính nhân văn; khi cơ hội học tập không phụ thuộc vào nơi sinh ra hay hoàn cảnh gia đình, lúc đó, đổi mới mới thực sự đi đến đích; đồng thời, tạo nền tảng để giáo dục tiếp tục thay đổi và phát triển cùng đất nước.
Như Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn từng nhấn mạnh: Điều ngành Giáo dục hướng tới không phải là những thành tích đẹp trên báo cáo, mà là để mỗi phụ huynh yên tâm khi gửi con đến trường, mỗi học sinh được học tập trong một môi trường an toàn, công bằng, trung thực và toàn xã hội có thể tin tưởng vào kết quả dạy học, kiểm tra, đánh giá, thi cử. Đó mới là thước đo quan trọng của một nền giáo dục phát triển bền vững.
Thực hiện: Hồng Hạnh - Điệp Quyên
Thiết kế: Thanh Nga
