Bài 4: Tuổi tác không khép lại khả năng cống hiến
Bên cạnh nhu cầu được chăm sóc, nhiều người cao tuổi vẫn trực tiếp nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, truyền nghề, đào tạo và năng động tham gia các hoạt động xã hội. Những câu chuyện từ thực tế cho thấy, khi được tạo điều kiện phù hợp, tuổi tác không khép lại khả năng cống hiến, mà ngược lại có thể trở thành một nguồn lực giàu giá trị cho xã hội.
Bên cạnh nhu cầu được chăm sóc, nhiều người cao tuổi vẫn trực tiếp nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, truyền nghề, đào tạo và năng động tham gia các hoạt động xã hội. Những câu chuyện từ thực tế cho thấy, khi được tạo điều kiện phù hợp, tuổi tác không khép lại khả năng cống hiến, mà ngược lại có thể trở thành một nguồn lực giàu giá trị cho xã hội.
Ở tuổi 68, PGS.TS Phạm Thị Vượng, Phó Chủ tịch Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng công nghệ sinh học thuộc Tập đoàn Quế Lâm, vẫn miệt mài với công việc nghiên cứu và chuyển giao khoa học, kỹ thuật.
Nhiều năm gắn bó với lĩnh vực môi trường, bà phối hợp với các địa phương xây dựng, nhân rộng những mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ theo chuỗi; chuyển giao kỹ thuật ứng dụng công nghệ hữu cơ với các sản phẩm như heo, lúa, bưởi, măng cụt, sầu riêng tại Đồng Nai; hướng dẫn tận dụng phụ phẩm, giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới nền nông nghiệp xanh.
Không dừng ở nghiên cứu, bà còn đồng hành với các địa phương xây dựng những mô hình khởi nghiệp cho người cao tuổi. Với PGS.TS Phạm Thị Vượng, lao động của người cao tuổi không chỉ được nhìn nhận ở sức lao động trực tiếp.
.png)
“Lao động không nên chỉ được hiểu là công việc chân tay. Với người cao tuổi, đó còn là lao động trí tuệ, nghiên cứu, quản lý, tư vấn, đào tạo và truyền nghề. Kinh nghiệm giúp họ xử lý công việc, dự đoán và giải quyết những tình huống mà người trẻ có thể chưa từng trải qua”, PGS.TS Phạm Thị Vượng chia sẻ.
Theo bà, nhiều người từ 60 tuổi trở lên vẫn có sức khỏe, kinh nghiệm nghề nghiệp và vốn sống phong phú. Họ từng trải qua nhiều giai đoạn của đất nước, có ý thức trách nhiệm với gia đình, xã hội và mong muốn để lại những giá trị tốt đẹp cho thế hệ sau.
Ở một lĩnh vực khác, nghệ nhân Phan Thị Thuận, 73 tuổi, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức, vẫn ngày ngày gắn bó với cây dâu, con tằm và sợi tơ. Hơn 50 năm làm nghề cho bà một vốn kiến thức không thể hình thành trong ngày một, ngày hai. Từ cách chăm tằm, chọn lá dâu đến yêu cầu về môi trường nuôi tằm, mỗi công đoạn đều là kết quả của quá trình quan sát, thử nghiệm và tích lũy.
“Còn sức khỏe, còn làm được thì tôi vẫn muốn làm. Đừng nghĩ người cao tuổi chỉ là cần chăm sóc hay trợ cấp”, bà Thuận nói.
Cơ sở của bà có hơn 20 lao động làm việc trực tiếp. Khoảng 150 người dân lúc nông nhàn có thể tham gia các công đoạn khác nhau, với thu nhập khoảng 4-5 triệu đồng mỗi người/ tháng, tùy công việc.
Nhưng điều bà Thuận coi trọng hơn cả là truyền nghề. Bà không muốn người trẻ chỉ học những thao tác để có thể làm việc và nhận tiền công. Người học phải hiểu vì sao công đoạn này phải làm như vậy, vì sao con tằm cần được chăm sóc theo cách ấy, vì sao lá dâu phải sạch, môi trường nuôi tằm phải được bảo đảm... Chỉ khi hiểu nghề, người trẻ mới có thể tiếp tục sáng tạo.
“Tôi không mong các cháu chỉ làm giống tôi. Tôi mong thế hệ sau làm tốt hơn tôi, sáng tạo hơn tôi”, bà Thuận nói.
Hai câu chuyện ở hai lĩnh vực khác nhau, nhưng có một điểm chung là, người cao tuổi không chỉ là người nhận sự chăm sóc của xã hội, mà vẫn có thể tạo ra giá trị bằng chính vốn sống, tri thức và kinh nghiệm của mình.
Từ những câu chuyện cụ thể ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để người cao tuổi tiếp tục làm việc, mà còn là làm thế nào để những giá trị họ tích lũy trong cả cuộc đời không bị lãng phí. Đó có thể là một công trình nghiên cứu, một kinh nghiệm quản lý, một bí quyết nghề nghiệp, một phương pháp sản xuất, một nghề truyền thống hay đơn giản là những cách ứng xử hình thành qua nhiều năm sống và làm việc.
Theo TS Trương Xuân Cừ, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, kinh tế bạc cần được nhìn nhận như tổng thể những hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu của người cao tuổi và việc phát huy vai trò của họ trong bối cảnh già hóa dân số. Trong đó, bên cạnh nhu cầu tiêu dùng và chăm sóc, một trụ cột quan trọng là người cao tuổi với tư cách chủ thể tham gia phát triển kinh tế. Một người cao tuổi có thể tiếp tục sản xuất, kinh doanh nếu còn sức khỏe và có nhu cầu. Một nhà khoa học có thể tiếp tục nghiên cứu, tư vấn. Một nghệ nhân có thể truyền nghề. Một người từng giữ vị trí quản lý có thể tham gia đào tạo, cố vấn. Những hình thức đóng góp ấy không nhất thiết giống nhau, nhưng đều bắt nguồn từ một nguồn lực chung: Trí tuệ, kinh nghiệm.
.png)
Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Thanh Bình cho rằng đây chính là lúc cần thay đổi căn bản cách nhìn về người cao tuổi: Từ chỗ chủ yếu xem là “đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh xã hội”, thậm chí là “gánh nặng với con cháu, gia đình, cộng đồng”, cần nhìn nhận người cao tuổi là “vốn quý của đất nước”, là chủ thể và nguồn lực quan trọng trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước thời kỳ mới.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, tại Hội thảo khoa học “Kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới” tổ chức ngày 15-11-2025, các đại biểu cơ bản thống nhất cách tiếp cận kinh tế bạc là lĩnh vực phát triển kinh tế hướng tới người cao tuổi, lấy người cao tuổi làm trung tâm, làm chủ thể; họ vừa là động lực, vừa là nguồn lực, vừa cống hiến, vừa thụ hưởng. Việc phát huy nguồn lực người cao tuổi cũng cần được đặt trên nền tảng tôn trọng năng lực và nguyện vọng của từng người.
Ông cho rằng không nên giới hạn tuổi đời đối với người cao tuổi khi họ tham gia nghiên cứu khoa học, đào tạo, truyền nghề. Còn sức lực, còn tâm huyết thì người cao tuổi vẫn có thể làm những công việc phù hợp. Việc tôn vinh người cao tuổi có đóng góp cũng không nên chỉ dựa vào bằng cấp, mà cần dựa vào thành quả lao động và những cống hiến thực tế cho xã hội, cho sự phát triển bền vững và gìn giữ bản sắc văn hóa.
Từ đó, ông đề cập một yêu cầu có ý nghĩa lâu dài: Tạo lập hệ sinh thái hoạt động nghề nghiệp có tính đặc thù cho người cao tuổi trong từng lĩnh vực; mở rộng kết nối giữa các thế hệ; tăng cường giao lưu quốc tế; đồng thời có những hình thức bảo vệ bản quyền, lưu giữ các sản phẩm lao động có giá trị của người cao tuổi. Hội Người cao tuổi Việt Nam cũng đã đưa nội dung “Nhân tài bạc trong kỷ nguyên mới” vào tham luận tại một hội thảo khoa học.
Ông Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh: Một kỷ nguyên mới bắt đầu với những nguồn lực mới từ những bậc “cây cao, bóng cả”, trong đó tuổi tác không phải rào cản mà có thể trở thành tài sản quý. Ông cho rằng tuổi già hôm nay không đồng nghĩa với nghỉ ngơi thụ động, mà có thể trở thành một nguồn lực trong quá trình kiến tạo kinh tế bạc, góp phần phát triển đất nước.
