Xã hội

Bài 3: Gỡ vướng để mở rộng mạng lưới an sinh

Mai Luyến - Thịnh An • 18/10/2026 14:19

Mở rộng BHXH bắt buộc tới người lao động là hướng đi nhằm thu hẹp khoảng trống an sinh của những người đang mưu sinh trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, với đặc điểm việc làm linh hoạt, thu nhập biến động và quan hệ lao động còn nhiều điểm cần làm rõ, chính sách không thể chỉ dừng ở việc bổ sung đối tượng tham gia. Xác định đúng người cần được bảo vệ, tính mức đóng sát thực tế, phân chia trách nhiệm giữa các bên và xây dựng lộ trình phù hợp sẽ quyết định khả năng đưa chính sách vào cuộc sống.

Mở rộng BHXH bắt buộc tới người lao động là hướng đi nhằm thu hẹp khoảng trống an sinh của những người đang mưu sinh trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, với đặc điểm việc làm linh hoạt, thu nhập biến động và quan hệ lao động còn nhiều điểm cần làm rõ, chính sách không thể chỉ dừng ở việc bổ sung đối tượng tham gia. Xác định đúng người cần được bảo vệ, tính mức đóng sát thực tế, phân chia trách nhiệm giữa các bên và xây dựng lộ trình phù hợp sẽ quyết định khả năng đưa chính sách vào cuộc sống.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, quan hệ lao động trên nền tảng công nghệ có những điểm khác với mô hình truyền thống, như thời gian làm việc linh hoạt và không bị giới hạn trong phạm vi doanh nghiệp. Tuy nhiên, những biến cố trong quá trình lao động vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, cần thiết kế một gói an sinh cơ bản mang tính bắt buộc, thay vì chỉ trông chờ vào lựa chọn tự nguyện của từng người.

Cùng quan điểm, Phó Giám đốc BHXH thành phố Hà Nội Vũ Đức Thuật nhận định: “Người lao động làm việc trên các nền tảng công nghệ cần được tham gia BHXH, bảo hiểm y tế để vừa được bảo vệ trong quá trình lao động, vừa có chỗ dựa khi không còn khả năng làm việc. Đó cũng là cách mở rộng diện bao phủ của hệ thống an sinh xã hội trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều hình thức việc làm mới”.

Phó trưởng Ban Quan hệ lao động Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Hồ Thị Kim Ngân cho biết, một bộ phận đáng kể lao động nền tảng số phải dành thời gian làm việc rất dài để đạt mức thu nhập mong muốn. Có trường hợp phải làm việc 13-15 giờ/ngày để đạt thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng. Trong điều kiện phải cân đối chi phí sinh hoạt trước mắt, không ít người dù nhận thức được ý nghĩa của BHXH vẫn chưa lựa chọn tham gia.

Bà Kim Ngân cho rằng cần nghiên cứu có lộ trình đưa lao động nền tảng vào diện tham gia BHXH bắt buộc sau nhóm chủ hộ kinh doanh. Quan trọng là tính toán kỹ phương án tham gia, học hỏi kinh nghiệm các nước bởi cách tính đóng - hưởng của nhóm lao động nền tảng số không đơn giản như lao động truyền thống.

Theo các chuyên gia, nút thắt lớn hiện nay nằm ở việc xác định bản chất quan hệ giữa tài xế với các nền tảng công nghệ. Theo quy định hiện hành, người lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc khi tồn tại quan hệ lao động với các yếu tố như có trả lương, chịu sự quản lý, điều hành và giám sát của người sử dụng lao động. Trong khi đó, các doanh nghiệp nền tảng thường xác định tài xế là “đối tác kinh doanh”. Tài xế có thể chủ động thời gian làm việc, sử dụng phương tiện của mình và đồng thời hợp tác với nhiều ứng dụng khác nhau. Sự khác biệt này khiến việc xác định chủ thể có trách nhiệm đóng BHXH gặp nhiều khó khăn.

“

“Với bản chất quan hệ hợp tác hiện nay, rất khó coi đây là quan hệ lao động theo quy định pháp luật. Vì vậy, nếu chưa có cơ chế pháp lý mới thì cũng rất khó áp dụng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm lao động này”.

Luật sư Đỗ Phương Thảo, Công ty Luật TNHH Công lý toàn dân

Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Tất Năm, Trọng tài viên Hội đồng Trọng tài lao động tại Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, cần nhìn vào bản chất quan hệ giữa nền tảng và tài xế thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hợp đồng. Bộ luật Lao động năm 2019 quy định một thỏa thuận dù mang tên gọi khác nhưng có công việc được trả công cùng sự quản lý, điều hành, giám sát thì vẫn có thể được xem là hợp đồng lao động. Dù vậy, việc xác định mức độ quản lý thông qua thuật toán để nhận diện quan hệ lao động vẫn là vấn đề cần được làm rõ.

Việc xác định đúng đối tượng là cơ sở để phân định trách nhiệm đóng góp. Nếu quan hệ lao động thuộc diện bắt buộc được xác lập, nghĩa vụ của doanh nghiệp và người lao động cần được thực hiện theo cơ chế tương ứng. Nếu chưa xác lập được quan hệ lao động theo mô hình truyền thống, vẫn cần nghiên cứu phương án bảo vệ phù hợp với đặc thù công việc và mức độ phụ thuộc kinh tế của tài xế vào nền tảng.

Lao động nền tảng số là khái niệm rộng. Một tài xế chạy xe 10 giờ mỗi ngày, coi đây là nguồn thu nhập chính, có đặc điểm khác với người làm văn phòng chỉ tranh thủ giao hàng vào cuối tuần. Người kinh doanh trên sàn thương mại điện tử cũng có cấu trúc thu nhập và cách thức tổ chức công việc khác với tài xế gọi xe hay người làm việc tự do trực tuyến.

Luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó Trưởng ban Chính sách pháp luật, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam chỉ ra những khoảng trống hiện nay. Trước hết là thiếu định nghĩa pháp lý rõ ràng về lao động nền tảng số. Khái niệm này rộng hơn nhiều so với nhóm tài xế xe công nghệ nhưng chưa được nhận diện đầy đủ trong hệ thống pháp luật. Bên cạnh vận tải còn có nhiều loại hình cung ứng dịch vụ, giao hàng, việc làm trực tuyến... đang vận hành dựa trên nền tảng số.

Từ khoảng trống đó, luật sư Lê Đình Quảng đề xuất sửa đổi, bổ sung Bộ luật Lao động theo hướng xây dựng một chương riêng về “Lao động nền tảng số”. Theo ông, đây là hướng phù hợp hơn so với việc cố gắng áp toàn bộ nhóm lao động này vào quan hệ lao động truyền thống theo Điều 13 Bộ luật Lao động.

Trong đó, chương riêng cần quy định những thiết chế an sinh linh hoạt, phù hợp với phương thức làm việc mới; đồng thời xác lập giới hạn an toàn về thời giờ làm việc, bảo vệ sức khỏe và tính mạng người lao động. Việc luật hóa rõ ràng sẽ giúp xác định trách nhiệm của các bên, tạo cơ sở để người lao động tiếp cận chính sách bảo hiểm và phúc lợi, đồng thời giúp doanh nghiệp nền tảng có hành lang pháp lý minh bạch để hoạt động.

Cùng với hoàn thiện pháp luật, cần thống nhất cơ chế quản lý nhà nước theo hướng liên ngành. Cơ quan quản lý lao động, cơ quan quản lý khoa học - công nghệ và cơ quan công an tăng cường phối hợp, chia sẻ và đồng bộ dữ liệu để nắm chắc quy mô, đặc điểm và diễn biến của lực lượng lao động nền tảng số. Đây là cơ sở quan trọng để hoạch định chính sách an sinh sát với thực tế.

Từ thực tế nhiều tài xế trẻ chưa quan tâm đến bảo hiểm xã hội, vấn đề truyền thông cũng cần được đặt ra. Một thông báo từ ứng dụng chưa đủ để người lao động hiểu rõ quyền lợi, phạm vi bảo vệ và cách thức tham gia. Thông tin về mức đóng, phương thức đóng, điều kiện hưởng và trách nhiệm của từng bên cần được truyền đạt dễ hiểu, sát với tình huống thực tế của tài xế. Người lao động cũng cần có đầu mối thuận tiện để tìm hiểu và được giải đáp.

Với nhóm thanh niên mới vào nghề, việc phổ biến kiến thức an sinh cần được thực hiện sớm, giúp họ không chỉ biết cách kiếm tiền mà còn hiểu cách bảo vệ bản thân trong quá trình lao động. Tuy nhiên, tuyên truyền sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chính sách chưa phù hợp với thu nhập và đặc điểm việc làm. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là giúp người lao động hiểu về BHXH, mà còn phải thiết kế cơ chế để họ có khả năng tham gia và duy trì quyền lợi.

Từ những vướng mắc ở cơ sở, yêu cầu đặt ra ở tầm chính sách là xác định đúng đối tượng cần được bảo vệ, thiết kế cơ chế đóng phù hợp và phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể. Đây là điều kiện để việc mở rộng BHXH bắt buộc đối với lao động nền tảng số không chỉ dừng ở chủ trương mà có thể đi vào cuộc sống.

(Còn nữa)

Nội dung: Mai Luyến - Thịnh An | Đồ họa: Đức Hà