Hải Vân Quan - Nơi mây trời ôm ấp biển xanh, di sản sống của miền Trung

Cửa ải trấn giữ non sông

Đèo Hải Vân từ xưa đã được coi là “bức tường thành” thiên nhiên, che chắn cho miền Trung trước gió bão phương Bắc và đóng vai trò kiểm soát giao thương Bắc - Nam. Năm 1826, vua Minh Mạng cho xây dựng Hải Vân Quan trên nền một đồn binh cũ, biến nơi đây thành pháo đài quân sự vững chắc.

Công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc quân sự thời Nguyễn với tường thành kiên cố, cổng phía Nam khắc ba chữ “Hải Vân Quan”, cổng phía Bắc đề “Thiên hạ đệ nhất hùng quan” - khẳng định vị thế trấn ải số một. Từ đây, quân triều đình có thể quan sát cả vùng trời, biển và đường bộ phía dưới, đảm bảo an ninh cho vùng đất trọng yếu.

Trải qua gần 200 năm, Hải Vân Quan chứng kiến bao thăng trầm: từ những năm tháng binh đao, thời kỳ Pháp thuộc, chiến tranh chống Mỹ, cho tới thời bình. Nhiều hạng mục từng xuống cấp nghiêm trọng, song nhờ dự án trùng tu phối hợp giữa Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế khởi động từ năm 2022, diện mạo công trình đã được hồi sinh vào giữa năm 2024, vừa giữ nét cổ kính vừa đáp ứng yêu cầu an toàn du lịch.

Đứng từ cổng quan, du khách có thể thu vào tầm mắt toàn cảnh vịnh Đà Nẵng xanh biếc về phía Nam, hay phá Tam Giang mờ ảo phía Bắc. Trong làn mây vờn quanh, công trình như một chứng nhân trầm mặc, kể lại câu chuyện của non sông qua từng lớp đá rêu phong.

Điểm hẹn mới trên bản đồ du lịch miền Trung

Sự kiện Đà Nẵng và Quảng Nam sáp nhập giữa năm 2025 đã mở ra cơ hội mới cho du lịch liên vùng. Hải Vân Quan nhanh chóng trở thành điểm kết nối trong các tour trải nghiệm “trên đèo – dưới biển” với hành trình liền mạch: bán đảo Sơn Trà - Bà Nà Hills - suối Lương - Nam Ô - Lăng Cô - Cảnh Dương.

Các công ty lữ hành đang khai thác nhiều sản phẩm độc đáo: Tour trekking đèo Hải Vân cổ dành cho người mê vận động. Tour xe jeep ngắm bình minh và hoàng hôn từ đỉnh đèo - nơi ánh sáng nhuộm vàng cả núi rừng và biển khơi. Tour di sản - làng nghề kết hợp dừng chân tại làng chài, làng truyền thống dưới chân đèo, để du khách trải nghiệm văn hóa bản địa.

Những khúc cua “tử thần” cùng khung cảnh hùng vĩ khiến Hải Vân trở thành điểm check-in được giới trẻ và khách quốc tế yêu thích. Đặc biệt, vào những ngày trời trong, từ đỉnh đèo, du khách có thể thấy cả đường tàu uốn lượn ven biển - hình ảnh vừa lãng mạn vừa gợi cảm giác phiêu lưu.

Bài toán bảo tồn và phát triển bền vững

Sức hút ngày càng lớn cũng đặt ra thách thức về quản lý và bảo vệ môi trường. Trước đây, khu vực từng xảy ra tình trạng xả rác, dựng lều trại trái phép, dừng đỗ xe bừa bãi gây mất mỹ quan và tiềm ẩn nguy hiểm.

Từ đầu năm 2025, Sở Du lịch và Sở Văn hóa - Thể thao Đà Nẵng phối hợp với TP. Huế triển khai mô hình “Du lịch có trách nhiệm tại Hải Vân Quan”. Các nhóm tình nguyện viên, doanh nghiệp lữ hành và cư dân ven đèo thường xuyên tổ chức dọn vệ sinh, trồng cây, lắp biển hướng dẫn, đồng thời phát triển các điểm dừng chân sinh thái để giảm tác động tiêu cực tới cảnh quan.

Một sáng kiến đáng chú ý là mô hình “thuyết minh viên cộng đồng”. Người dân bản địa được đào tạo để trực tiếp giới thiệu cho du khách về lịch sử, truyền thuyết, ẩm thực và đời sống quanh Hải Vân. Cách làm này vừa giúp nâng cao trải nghiệm du khách, vừa mang lại nguồn thu nhập ổn định cho cư dân.

Hạt nhân của chiến lược “di sản - sinh thái”

Với vị trí giao thoa giữa hai không gian du lịch nổi bật - kinh thành Huế và đô thị biển Đà Nẵng - Hải Vân Quan đang giữ vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển “du lịch di sản kết hợp sinh thái miền Trung”.

Từ nơi đây, du khách có thể tiếp nối hành trình khám phá: Hải Vân Lĩnh, Thiền viện Trúc Lâm Bạch Mã, vịnh Lăng Cô, suối Voi, đèo Phước Tượng… tạo thành tuyến tham quan hội tụ cả chiều sâu văn hóa và vẻ đẹp thiên nhiên.

Ngoài giá trị lịch sử - kiến trúc, khu vực Hải Vân còn sở hữu hệ sinh thái phong phú với nhiều loài thực vật đặc hữu, động vật quý hiếm, là điểm đến lý tưởng cho các chương trình nghiên cứu, giáo dục môi trường và du lịch học đường.

Từ “thiên hạ đệ nhất hùng quan” đến biểu tượng mới của miền Trung

Ngày nay, Hải Vân Quan không chỉ đơn thuần là một di tích lịch sử được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt, mà còn là biểu tượng cho sự kết nối giữa thiên nhiên - con người - văn hóa. Sự hồi sinh của công trình này là minh chứng cho cách một di sản có thể bước vào đời sống đương đại, vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.

Miền Trung đang đẩy mạnh quảng bá hình ảnh ra quốc tế, Hải Vân Quan đang góp phần khẳng định vị thế của vùng đất này trên bản đồ du lịch thế giới: một nơi hội tụ mây trời và biển cả, quá khứ và hiện tại, lịch sử và trải nghiệm.

Và với mỗi du khách đã từng đặt chân đến đây, hình ảnh mây trắng vờn quanh cổng thành rêu phong, phía xa là biển xanh thẳm sẽ luôn là ký ức khó quên - lời mời gọi quay trở lại để một lần nữa cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp hùng vĩ của “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”.