"Tựa thinh không": Tình mẫu tử thiêng liêng trong nghịch cảnh

Trong khuôn khổ Những ngày văn học châu Âu 2026 vừa qua, hai cuộc tọa đàm về cuốn sách “Tựa thinh không” đã thu hút đông đảo độc giả tham dự. Bởi lẽ, ngay từ khi ra mắt tại Việt Nam, “Tựa thinh không” đã nhanh chóng chạm đến tận cùng trái tim người đọc bằng sự chân thực đến nghẹn ngào và tình mẫu tử thiêng liêng hiếm có trong nghịch cảnh.

Dài chưa đến 200 trang, “Tựa thinh không” chỉ đơn giản như một bức thư của người mẹ gửi cho con gái, đứa con sinh ra với khuyết tật não bẩm sinh nặng nề, không thể nói, không thể tự chăm sóc bản thân, không thể lớn lên theo cách mà thế giới này định nghĩa về sự trưởng thành. Nhưng, bức thư ấy lại được viết trong những ngày mẹ sắp rời khỏi thế giới này, viết bằng tất cả tình yêu và nỗi đau mà một con người có thể chứa đựng.

Không than khóc, Ada d'Adamo viết như đang thì thầm với con về cơ thể, về tình mẫu tử bằng giọng văn trong veo và chân thật đến mức đớn đau, nhưng cũng ấm áp đến kỳ lạ. Mỗi câu chữ được viết như thể đều là một cái ôm dành cho chính mình và cho đứa con bé bỏng. Để cả khi mẹ đã không còn, bức thư ấy vẫn còn đây - tựa thinh không, nhẹ nhàng như gió, nhưng không bao giờ tan biến.

Ada d'Adamo từng là vũ công ballet. Với một vũ công, cơ thể là công cụ, là ngôn ngữ, là bản sắc. Nhưng cô con gái Daria của bà ra đời lại bị mắc bất sản thể chai khiến cô bé không thể nói, không thể kiểm soát những chức năng cơ bản nhất của cơ thể. Ada d'Adamo gọi đó là "sự nhạo báng" của số phận, khi đứa con của một người đã dành cả đời để làm chủ thân xác mình lại sinh ra với một thân xác hoàn toàn nằm ngoài sự kiểm soát.

Chăm sóc con gái, Ada trải qua biết bao lần kiệt sức, chịu đựng không biết bao lần những cơn giận hay những khoảnh khắc muốn buông bỏ tất cả, muốn trốn chạy khỏi căn phòng nơi con nằm điều trị, khỏi tiếng máy móc vô cảm, khỏi mùi bệnh viện, khỏi cái thực tại không có lối thoát. Bà thẳng thắn thừa nhận những sự không hoàn hảo trong vai trò người mẹ của mình trong khi xưa nay xã hội vẫn thường áp đặt tiêu chuẩn vô hình với những người mẹ. Đó là yêu thương vô điều kiện, hy sinh không tính toán và không được phép mệt mỏi.

Chính sự thẳng thắn này đã khiến cuốn sách của Ada vượt ra khỏi ranh giới của một câu chuyện riêng để trở thành một tiếng nói chính trị thực sự ở Ý.

Khi Ada phát hiện mình mắc ung thư giai đoạn cuối, câu hỏi đầu tiên hiện ra trong đầu bà không phải là về sự sống còn của chính mình, mà bà băn khoăn ai sẽ chăm sóc Daria khi mình không còn nữa? Đây là nỗi sợ hãi đặc thù của những người mẹ có con khuyết tật nặng, một nỗi sợ mà xã hội hiếm khi nhìn nhận đúng mức: họ không được phép chết trước con vì không có ai thay thế họ. Và tình yêu của mẹ, dù vô hạn, cũng không thể kéo dài sự sống cho cả mẹ lẫn con.

Bằng cuốn sách “Tựa thinh không”, Ada d'Adamo đã biến câu chuyện riêng tư nhất của đời mình thành một lời kêu gọi lương tri của cộng đồng và tiếng nói mạnh mẽ về sự thiếu hụt của thể chế: thiếu thốn dịch vụ chăm sóc, chính sách an sinh không tới nơi tới chốn, những khoảng trống mà nhà nước để lại và người mẹ phải tự lấp đầy bằng sức lực và tình yêu.

Căn bệnh ung thư của Ada và khuyết tật của Daria là hai bi kịch riêng lẻ nhưng cùng đặt ra câu hỏi về giới hạn của tình yêu, về khả năng chịu đựng của con người, về ý nghĩa của sự hiện diện khi mọi thứ đang dần mất đi. Cuộc đời của hai mẹ con khiến người đọc phải tự hỏi: ta đã may mắn biết bao nhiêu? Ta đang nhận bao diễm phúc mỗi ngày?

Là cuốn sách đầu tay và cũng là tác phẩm duy nhất của Ada d'Adamo, “Tựa thinh không” ra đời từ những ngày tháng tác giả nằm trên giường bệnh, khi cơ thể đang bị bệnh tật hành hạ và bào mòn, khi mà thời gian trên trái đất này của bà không còn nhiều nữa. Để rồi mùa hè năm 2023, cuốn sách được trao giải Premio Strega danh giá nhưng tác giả của nó đã không còn trên đời để nhận. Ada d'Adamo đã qua đời chỉ vài ngày sau khi nhận được thông báo đề cử, mang theo căn bệnh ung thư đã rút cạn sự sống của bà suốt những năm tháng cuối đời.

"Tựa thinh không" không chỉ là cuốn sách về bệnh tật hay mất mát. Đó là một khúc hát về sự sống, về tình yêu, về ánh sáng nhỏ nhoi nhưng bền bỉ vẫn còn ở lại sau mỗi biến cố của cuộc đời. Cuốn sách không chỉ giành giải Premio Strega 2023 mà còn chinh phục hàng loạt giải thưởng danh giá khác của Ý như Premio Strega Giovani, Super Mondello, Mondello Giovani - một thành tích đáng nể của một tiểu thuyết đầu tay.

Vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ và biên giới quốc gia, cuốn sách đã làm lay động triệu trái tim người đọc trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Cuốn sách do Nhã Nam và NXB Hội Nhà văn liên kết xuất bản.