Người Việt xưa đã sáng tạo và đổi mới như thế nào?

Ngày nay, khi nhân loại đang bước vào kỷ nguyên phát triển vũ bão của công nghệ, câu hỏi lớn đặt ra cho thế hệ trẻ Việt Nam, là: Chúng ta sẽ chọn con đường nào để đưa đất nước vươn mình? Theo các tác giả của cuốn sách “Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại”, câu trả lời không thể tách rời khỏi khoa học - kĩ thuật và văn hóa. Bởi chỉ với tri thức và sáng tạo, chúng ta mới có thể nắm bắt những vận hội lớn ngàn năm có một.

Đó cũng là lý do để cuốn sách “Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại” ra đời với mong muốn nhìn lại lịch sử khoa học - kĩ thuật Việt Nam đặt trong bối cảnh công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng được xác định là nền tảng của phát triển bền vững. Qua từng trang sách, độc giả có thể thấy người Việt, ngay từ rất sớm, đã biết tiếp thu, điều chỉnh, phát triển, sáng tạo các tri thức khoa học - kĩ thuật để phục vụ những nhu cầu thiết yếu như sản xuất, phòng vệ và tổ chức đời sống cộng đồng.

Chẳng hạn, người Việt xưa có trình độ thiên văn, thủy văn, địa lí, toán học, để xem thiên tượng, làm lịch, đặt ra những chòm sao chỉ riêng Việt Nam có. Nhiều tri thức, kĩ thuật được kết hợp nhuần nhuyễn, hài hòa đã giúp ông cha ta chiến thắng nhiều đội quân xâm lược hung bạo.

“Ông cha ta đã sáng tạo ra những công nghệ bản địa đặc sắc, không du nhập từ bên ngoài. Đáng chú ý, một số công nghệ và phát minh Việt Nam đã vươn ra khỏi đất nước và đóng góp cho văn minh nhân loại. Đó là kĩ thuật dùng đồng bọc đáy thuyền để chống các loài ký sinh đục gỗ. Hay nhà Hồ đã sáng chế ra cốc mồi có nắp đậy cho súng, một bộ phận quan trọng mà súng khắp thế giới không thể thiếu trong khoảng 450 năm sau đó”, ông Nguyễn Huy Dũng, Uỷ viên chuyên trách Ban Chỉ đạo trung ương về Khoa học, Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số chia sẻ.

Chọn phương pháp khảo sát các lĩnh vực tiêu biểu, như thiên văn - lịch pháp, địa lí - bản đồ, toán học, đê điều, vũ khí, cơ khí, giao thông, kiến trúc…, cuốn sách điểm một số lát cắt về sự phát triển khoa học và kĩ thuật Việt Nam thời tiền hiện đại, làm sáng tỏ những hoài nghi về năng lực tư duy và công nghệ của tiền nhân dựa trên các cứ liệu hiện vật, lịch sử, hình ảnh, ngôn ngữ.

Đồng thời, góp phần bổ sung và phản biện một số cách nhìn còn giản lược hoặc phiến diện trong diễn giải lịch sử, nhằm khẳng định truyền thống sáng tạo, tinh thần chủ động học hỏi và năng lực đổi mới của cộng đồng các dân tộc Việt Nam trong tiến trình giao lưu và tiếp biến văn hóa.

Cuốn sách gồm 4 chương: “Ngẩng trông thiên tượng” viết về lịch sử thiên văn, lịch sử lịch pháp”; “Ngắm khắp non sông” viết về các thành tựu mà người Việt đạt được trong quá trình tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội; “Bàn tay và khối óc” viết về một số phát minh, kĩ thuật của người xưa, như lịch sử toán học, cơ khí, hỏa khí, bạch khí, kĩ thuật xây dựng và “Tô điểm sơn hà” viết về các kĩ thuật xây dựng, một số công trình tiêu biểu như kiến trúc một cột thời Lý, các loại hình cầu cổ ở Việt Nam trong lịch sử.

Qua đó cho thấy những tri thức được tích lũy qua nhiều thế kỉ của người Việt, dù trong những điều kiện vật chất và thể chế hạn chế, vẫn phản ánh rõ nét năng lực quan sát, tư duy và ứng biến của tiền nhân trước các thách thức của tự nhiên và xã hội.

Với hướng tiếp cận liên ngành chặt chẽ và có tính hệ thống, nguồn tư liệu phong phú, dựa trên sử liệu và các nghiên cứu khoa học hiện đại, phương pháp trình bày rõ ràng, sử dụng đan xen lối hành văn bình dân, để dễ dàng truyền tải các thông điệp của lịch sử và truyền cảm hứng đến với bạn đọc, cuốn sách “Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại” là một nguồn tham khảo có giá trị đối với độc giả quan tâm đến lịch sử, văn hóa. Cuốn sách cũng góp phần bồi đắp nhận thức xã hội hiện nay về vai trò của khoa học và kĩ thuật trong lịch sử dân tộc.

PGS.TS Trần Trọng Dương, đại diện nhóm tác giả cho biết: “Cuốn sách không chỉ đơn thuần kể lại những chặng đường đã qua, mà còn muốn truyền một ngọn lửa cảm hứng: Rằng mỗi phát minh, mỗi tiến bộ đều bắt nguồn từ trí tò mò và lòng kiên trì của con người; rằng tuổi trẻ hôm nay cũng có thể góp phần viết tiếp những trang sử ấy bằng chính bàn tay và khối óc của mình. Sáng tạo, đổi mới không phải là những khái niệm xa vời, mà là truyền thống, là căn tính chảy trong huyết quản mỗi người Việt”.

Cuốn sách “Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại” được biên soạn bởi nhóm tác giả Trần Trọng Dương - Phạm Vũ Lộc - Nguyễn Ngọc Phương Đông do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm và Omega Plus liên kết xuất bản.