“Giữ lửa” nghề quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ
Nghề quỳ vàng, bạc Kiêu Kỵ (xã Gia Lâm) là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời của vùng đồng bằng sông Hồng. Trải qua nhiều thế hệ gìn giữ và phát triển, Kiêu Kỵ đã trở thành địa chỉ nổi tiếng với các sản phẩm dát vàng tinh xảo, chất lượng cao.
Nghề thủ công độc nhất vô nhị
Nghề quỳ vàng, bạc đã hình thành từ hơn 300 năm trước, từ thời Lê Trung Hưng (1740-1786), do ông Nguyễn Quý Trị, người làng Hội Xuyên, xã Liễu Trai, tỉnh Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng) truyền lại cho dân làng. Tưởng nhớ tới công ơn của ông, dân làng Kiêu Kỵ đã suy tôn ông là Tổ nghề quỳ vàng bạc. Ông đã truyền dạy lại cho dân làng, đặt nền móng cho một nghề thủ công độc nhất vô nhị còn tồn tại đến hôm nay.
Khi đạt độ mỏng nhất định, vàng lại được cắt nhỏ, xếp lại và tiếp tục đập thêm nhiều lần. Quá trình này có thể lặp đi lặp lại cho đến khi lá vàng đạt độ mỏng gần như trong suốt, mềm và mịn. Người thợ giỏi có thể dàn mỏng một chỉ vàng thành tấm lá vàng có diện tích hơn 1m2.
Song song với việc đập vàng là công đoạn chuẩn bị giấy quỳ. Giấy dó được lựa chọn kỹ lưỡng, sau đó “lướt” nhiều lần bằng hỗn hợp bồ hóng và keo da trâu để tăng độ dai, độ bền và khả năng chống dính. Ở công đoạn cuối, từng lá quỳ được bóc tách cẩn thận, ép vào giấy dó để bảo quản, tránh dính và vỡ vụn. Người thợ phải làm việc trong phòng kín gió vì chỉ cần vô ý thở mạnh, vàng cũng đã bay tung. Chính sự khắt khe và tỉ mỉ trong từng công đoạn ấy đã tạo nên giá trị đặc biệt của vàng quỳ Kiêu Kỵ.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Anh Chung cho biết: “Nghề này đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn đến từng chi tiết, không thể làm bằng sự nóng vội. Từ một chỉ vàng để hoàn thiện thành phẩm phải trải qua khoảng 40 công đoạn công phu. Trong bối cảnh cạnh tranh, người làm nghề càng phải trau dồi tay nghề, không ngừng học hỏi. Bởi chỉ khi nắm vững kỹ thuật, từng lá vàng, lá bạc khi dát lên mới đạt được độ mịn, độ phủ và vẻ đẹp hoàn hảo, làm nên giá trị thực sự của sản phẩm”.
Cách nào giữ nghề và phát triển nghề
Dù mang giá trị văn hóa lớn, nghề dát vàng Kiêu Kỵ đang đối mặt với nhiều thách thức. Số lượng hộ làm nghề giảm dần, lớp trẻ ít mặn mà với công việc nặng nhọc, thu nhập không ổn định. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của các vật liệu thay thế và công nghệ hiện đại cũng khiến thị trường vàng quỳ truyền thống bị thu hẹp.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Anh Chung cho biết: “Hiện nay, giá vàng cao nên lượng khách giảm rõ rệt. Khoảng 3 năm trở lại đây, nhiều hộ trong làng đã phải chuyển sang làm cặp da, túi xách để mưu sinh. Tôi gắn bó với nghề hơn 35 năm nhưng cũng có những giai đoạn gần như không có việc. Nhân công có đủ nhưng đầu ra thì ngày càng hạn chế”.
Tuy vậy, nhiều nghệ nhân vẫn kiên trì bám nghề. Một số gia đình đã tìm hướng đi mới, thử nghiệm ứng dụng vàng quỳ trong trang trí nội thất, mỹ thuật hiện đại nhằm mở rộng thị trường. Anh Nguyễn Văn Ninh (28 tuổi), sinh ra trong gia đình 4 đời làm nghề dát vàng tại Kiêu Kỵ: “Ngoài khách trong nước, có một số khách quốc tế tìm đến mua lá vàng, bởi độ tinh xảo, độ mỏng của lá vàng tại Kiêu Kỵ khó có nơi nào trên thế giới làm được. Năm ngoái chúng tôi đã tiếp đón 2 đoàn khách từ Ấn Độ, mua lá vàng để sử dụng trong các tác phẩm nghệ thuật cá nhân”.
Năm 2023, làng quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ - ngôi làng cổ vùng châu thổ sông Hồng vinh dự được đón nhận Chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Giữa dòng chảy hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống dần mai một, Kiêu Kỵ vẫn kiên trì giữ lấy ánh kim của mình. Không chỉ là vàng, đó còn là ánh sáng của di sản, thứ càng được “đập giũa”, càng trở nên bền bỉ và lấp lánh hơn theo năm tháng.