Cuốn cẩm nang cho công dân thời đại số

Khi mỗi người dân trở thành một “công dân số”

Trước đây, mỗi lần cần đăng nhập ứng dụng định danh điện tử VNeID, bà Mai Thị Thắng (63 tuổi, thôn Du Nội) thường phải nhờ con cháu hỗ trợ. Nay bà đã có thể tự thao tác những bước cơ bản như tra cứu thông tin cá nhân hay sử dụng một số tiện ích đơn giản. “Tôi có tuổi nên lúc đầu thấy điện thoại là ngại lắm. Nhưng có người hướng dẫn rồi có tài liệu xem theo từng bước, làm vài lần thì cũng quen”, bà Thắng chia sẻ.

Không chỉ bà Thắng, nhiều người cao tuổi tại địa phương cũng từng gặp khó khăn khi tiếp cận các dịch vụ số. Ông Trần Văn Hòa (60 tuổi, thôn Lại Đà) cho biết trước đây ông hầu như không sử dụng dịch vụ trực tuyến vì “không biết bắt đầu từ đâu”. “Nghe nói nhiều nhưng không ai chỉ cụ thể thì cũng chịu. Giờ có hướng dẫn từng bước, mình làm theo được”, ông nói.

Theo thống kê của địa phương, người cao tuổi chiếm hơn 20.000 người trong cơ cấu dân cư của xã. Đây cũng là nhóm dễ gặp rào cản nhất khi tiếp cận công nghệ. Nếu không có cách hỗ trợ phù hợp, chuyển đổi số có thể vô tình tạo ra khoảng cách mới trong cộng đồng.

Từ thực tế đó, UBND xã Đông Anh đã xây dựng và phát hành “Sổ tay Cẩm nang số” như một tài liệu phổ cập nhằm giúp người dân tiếp cận công nghệ theo cách đơn giản nhất.

Ngay từ phần đầu, tài liệu không đi vào các khái niệm phức tạp mà giải thích chuyển đổi số bằng những ví dụ gần gũi: sử dụng công nghệ và dữ liệu để giải quyết công việc nhanh hơn, giảm giấy tờ và tiết kiệm thời gian. Từ đó, cẩm nang giới thiệu ba trụ cột của chuyển đổi số gồm chính quyền số, kinh tế số và xã hội số.

Phần nội dung trọng tâm được thiết kế theo hướng “cầm tay chỉ việc”, tập trung vào những kỹ năng thiết yếu như tạo và sử dụng tài khoản VNeID, nộp hồ sơ trực tuyến, tra cứu thông tin hay theo dõi tiến độ giải quyết thủ tục hành chính.

Bên cạnh đó, tài liệu còn hướng dẫn người dân thanh toán không dùng tiền mặt, từ chuyển khoản, quét mã QR đến những thao tác cơ bản trên điện thoại thông minh. Các nội dung đều được trình bày theo từng bước để người đọc dễ thực hành.

Một điểm đáng chú ý là cẩm nang cũng trang bị những kỹ năng an toàn số như nhận diện lừa đảo trực tuyến, bảo vệ thông tin cá nhân hay sử dụng mạng xã hội an toàn. Những nội dung này được trình bày ngắn gọn, gắn với các tình huống thường gặp trong đời sống.

Với cách thiết kế đó, cuốn cẩm nang không chỉ là tài liệu tuyên truyền mà trở thành công cụ giúp người dân từng bước hình thành kỹ năng số.

Từ “tuyên truyền chính sách” đến “hướng dẫn sử dụng”

Điểm khác biệt của cuốn cẩm nang không nằm ở dung lượng mà ở cách tiếp cận. Thay vì giải thích các chủ trương bằng ngôn ngữ hành chính, tài liệu tập trung hướng dẫn người dân phải làm gì và làm như thế nào.

Trong cẩm nang hầu như không có những đoạn giải thích dài về chính sách. Thay vào đó là các hướng dẫn cụ thể như đăng ký tài khoản VNeID, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử hay nhận diện các hình thức lừa đảo trên mạng.

Chị Lê Thị Lan, tiểu thương tại chợ Mai Lâm, cho biết trước đây chị ít sử dụng thanh toán điện tử vì không quen thao tác trên điện thoại. “Trước đây tôi hầu như không dùng thanh toán điện tử vì không quen thao tác trên điện thoại. Thấy nhiều người dùng mà mình không biết làm thế nào. Sau khi được hướng dẫn trực tiếp rồi đọc thêm cuốn cẩm nang số, tôi cũng làm được. Bây giờ khách chuyển khoản là quen rồi”, chị Lan chia sẻ.

Theo Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Đông Anh Nguyễn Văn Thiềng thì khi người dân chưa quen với cách làm mới, việc phổ cập công nghệ cần nhiều thời gian và sự kiên trì: “Chuyển đổi số không thể ép người dân sử dụng ngay. Quan trọng là làm cho họ thấy lợi ích và thấy dễ sử dụng. Khi hiểu được điều đó, họ sẽ tự thay đổi thói quen”.

Vì vậy, cuốn cẩm nang số không tồn tại độc lập mà đi kèm với các hoạt động hỗ trợ trực tiếp. Cán bộ cơ sở, đoàn viên thanh niên và các tổ chuyển đổi số cộng đồng thường xuyên hướng dẫn người dân theo phương thức “cầm tay chỉ việc”.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, Bí thư Đoàn xã Đông Anh Nguyễn Thị Thảo, các sản phẩm số chỉ có thể phát huy hiệu quả khi gắn với nhu cầu thực tế của người dân. Vì vậy, sau khi xây dựng các sản phẩm số, các tổ cộng đồng vẫn tiếp tục đến từng thôn, từng hộ để hướng dẫn người dân sử dụng lâu dài.

Nhận xét về mô hình này, TS. Phạm Quang Dũng, Phó Trưởng phòng Đào tạo, Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải cho rằng cách làm của Đông Anh đã tiếp cận đúng bản chất của chuyển đổi số ở cơ sở: bắt đầu từ con người.

Theo TS. Phạm Quang Dũng, rào cản lớn nhất của chuyển đổi số không phải thiếu nền tảng công nghệ mà là kỹ năng và thói quen sử dụng. Việc xây dựng một cẩm nang với các hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu đã giúp chuyển những nội dung chính sách thành hành động mà người dân có thể thực hiện ngay trong đời sống.

“Ở góc độ giáo dục, đây là quá trình chuyển hóa tri thức thành kỹ năng. Người dân không chỉ được cung cấp thông tin mà còn được định hướng cách thực hành, từ đó hình thành năng lực sử dụng công nghệ”, TS. Phạm Quang Dũng nhận định.

Tuy nhiên, để theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ, theo ông Dũng, cuốn cẩm nang trong thời gian tới cần được cập nhật thường xuyên, kết hợp thêm các hình thức đa phương tiện và thiết kế nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng. “Nhìn tổng thể, nếu trợ lý ảo là công cụ thì sổ tay cẩm nang số chính là nền tảng kỹ năng. Hai yếu tố này phải song hành thì chuyển đổi số mới bền vững”, TS. Phạm Quang Dũng cho biết.