Siết chặt kỷ cương, bảo vệ quyền lợi an sinh từ "lá chắn" pháp lý mới

Với sự phân định rạch ròi giữa "chậm đóng" và "trốn đóng", luật mới cùng hệ thống chế tài nghiêm khắc đang trở thành công cụ sắc bén bảo vệ quyền lợi cho người lao động Thủ đô.

Thực trạng đáng lưu tâm từ những con số "biết nói"

Tính đến hết tháng 11-2025, bức tranh về tình hình chậm đóng bảo hiểm trên địa bàn Hà Nội vẫn còn nhiều quan ngại. Số liệu từ Bảo hiểm xã hội (BHXH) thành phố cho thấy, tổng số tiền chậm đóng BHXH phải tính lãi đã lên tới 1.945,7 tỷ đồng, tương ứng với tỷ lệ 2,41%.

Đáng chú ý hơn, khu vực các đơn vị ngừng giao dịch đang chiếm một tỷ trọng lớn trong cơ cấu nợ. Cụ thể, số tiền chậm đóng từ nhóm này đạt 1.949,4 tỷ đồng, chiếm tới hơn 30% tổng số tiền chậm đóng. Hệ quả của tình trạng này không chỉ là những con số khan hiếm trên sổ sách mà trực tiếp ảnh hưởng đến quyền thụ hưởng các chế độ thai sản, ốm đau, và bảo hiểm thất nghiệp của người lao động. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách về một hành lang pháp lý sắc bén hơn để xử lý triệt để những đơn vị cố tình chây ỳ, xâm phạm quyền lợi an sinh của công nhân, viên chức.

Điểm mấu chốt mang tính đột phá của Luật BHXH 2024 chính là việc cụ thể hóa các khái niệm để cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý vững chắc trong xử lý vi phạm. Phân biệt rõ hành vi “chậm đóng” và “trốn đóng”, Phó Giám đốc BHXH thành phố Hà Nội Nguyễn Công Định cho biết, chậm đóng được hiểu là hành vi chưa đóng hoặc đóng không đầy đủ sau ngày quy định (thường là ngày cuối cùng của tháng tiếp theo đối với phương thức đóng hằng tháng). Trong khi đó, trốn đóng mang tính chất nghiêm trọng hơn, được định nghĩa là hành vi gian dối, dùng thủ đoạn để không đóng hoặc đóng không đầy đủ sau 60 ngày kể từ thời hạn quy định và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

Việc phân định này không chỉ giúp minh bạch hóa quá trình quản lý mà còn là căn cứ để áp dụng các mức xử phạt tương xứng. Như chuyên gia Ngô Trung Tứ - Phó Trưởng phòng Quản lý Thu và phát triển người tham gia, phân tích thêm trong buổi giao lưu trực tuyến ngày 16-12: Hành vi trốn đóng còn bao gồm cả việc đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định hoặc không đăng ký đủ số người thuộc diện tham gia bắt buộc.

Hệ thống chế tài "đa tầng" và sức răn đe mạnh mẽ

Luật BHXH 2024 và Luật BHYT sửa đổi đã thiết lập một hệ thống chế tài nghiêm khắc, đánh thẳng vào kinh tế và danh dự của các đơn vị vi phạm. Mọi hành vi chậm đóng, trốn đóng đều phải nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày vi phạm.

Về mặt hành chính, theo chuyên gia Chu Quang Dũng - Phó Trưởng phòng Thanh tra - Kiểm tra, mức phạt tiền đối với hành vi chậm đóng BHXH, BHTN có thể lên tới 15% tổng số tiền phải đóng (tối đa 75 triệu đồng đối với cá nhân và gấp đôi đối với tổ chức). Đối với lĩnh vực BHYT, mức phạt cao nhất có thể lên tới 40 triệu đồng nếu vi phạm từ 1.000 lao động trở lên. Bên cạnh đó, các đơn vị vi phạm sẽ bị "cắt" mọi danh hiệu thi đua và hình thức khen thưởng.

Đặc biệt, nếu đơn vị cố tình trốn đóng từ 6 tháng trở lên và đã bị xử phạt hành chính mà vẫn tái phạm, hồ sơ sẽ được chuyển sang cơ quan Công an để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 216 Bộ luật Hình sự với mức phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng đối với pháp nhân.

Bảo vệ quyền lợi người lao động là ưu tiên hàng đầu

Dưới góc độ quyền lợi người lao động, các chuyên gia của BHXH Hà Nội đã đưa ra những giải đáp rất cụ thể về trách nhiệm bồi thường của doanh nghiệp. Chuyên gia Phạm Thị Nhị - Phó Trưởng phòng Chế độ BHYT, khẳng định: Trong trường hợp đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHYT, người sử dụng lao động phải hoàn trả toàn bộ chi phí khám bệnh, chữa bệnh trong phạm vi quyền lợi mà người lao động đã tự chi trả trong thời gian chưa có thẻ.

Tương tự, với chế độ Tai nạn lao động (TNLĐ), chuyên gia Bùi Anh Tuấn - Phó Trưởng phòng Chế độ BHXH, cho biết ngay cả khi công ty đang nợ tiền bảo hiểm, đơn vị vẫn có trách nhiệm riêng trong việc bồi thường hoặc trợ cấp cho người lao động. Nếu việc nợ bảo hiểm khiến Quỹ BHXH chưa thể chi trả, đơn vị phải tạm thời chi trả mức hưởng tương ứng cho người lao động và sẽ được cơ quan BHXH hoàn trả lại sau khi đã nộp đủ tiền nợ và lãi.

Dù siết chặt kỷ cương, Luật BHXH 2024 vẫn thể hiện tinh thần đồng hành cùng doanh nghiệp thông qua những "khoảng mở" nhân văn. Pháp luật quy định rõ các trường hợp không bị coi là trốn đóng nếu đơn vị gặp khó khăn khách quan do thiên tai (bão lũ, động đất), dịch bệnh nguy hiểm hoặc tình trạng khẩn cấp được cơ quan thẩm quyền xác nhận.

Điều này bảo đảm rằng các doanh nghiệp thực sự gặp rủi ro bất khả kháng sẽ không bị đánh đồng với các đơn vị cố tình chây ì. Điển hình như trường hợp doanh nghiệp bị ảnh hưởng trực tiếp bởi bão lụt vừa qua, nếu có xác nhận từ cơ quan chức năng, họ sẽ được hưởng các chính sách hỗ trợ phù hợp thay vì bị thanh tra xử lý trốn đóng.

Để hiện thực hóa những quy định mới, BHXH thành phố Hà Nội đang triển khai quyết liệt các nhóm giải pháp cuối năm. Trong tháng 11-2025, cơ quan này đã ban hành quyết định thanh tra, kiểm tra tại 162 đơn vị. Kết quả từ các tổ công tác liên ngành (gồm BHXH, Công an, Thuế, Thanh tra thành phố...) đã làm việc với gần 2.600 đơn vị, thu hồi được 48,4% tiền chậm đóng.

Trong tháng 12-2025, BHXH thành phố đặt mục tiêu bám sát chỉ đạo của Thành ủy, UBND, tập trung đôn đốc thu và giảm số tiền chậm đóng xuống mức thấp nhất. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và Đề án 06 để kiểm soát, phòng ngừa gian lận, lạm dụng quỹ.

Với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và những quy định "thép" từ Luật BHXH 2024, tin rằng kỷ cương trong đóng nộp bảo hiểm sẽ được thắt chặt, tạo nền tảng vững chắc cho hệ thống an sinh xã hội Thủ đô phát triển bền vững, không để người lao động nào bị bỏ lại phía sau trong lưới an sinh pháp lý.