Dự thảo Luật Giám định tư pháp (sửa đổi): Cần linh hoạt quy định về thời hạn giám định tư pháp vụ án kéo dài

Các ý kiến phát biểu tại hội nghị đánh giá cao sự cần thiết và tính cấp bách của việc hoàn thiện đạo luật này, bởi có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động tư pháp.

Bày tỏ sự quan tâm đến cơ chế trách nhiệm và thời hạn giám định, đại biểu Lê Thị Song An (đoàn Tây Ninh) đề nghị bỏ quy định tại Điểm i, Khoản 1, về việc miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với nội dung chuyên môn trong kết luận giám định (trừ trường hợp cố ý làm sai lệch).

Theo đại biểu, quy định miễn trừ này đi ngược với xu hướng pháp lý tiên tiến trên thế giới về việc thu hẹp và tiến tới xóa bỏ quyền miễn trừ của các chuyên gia nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình. Việc này tạo ra rủi ro pháp lý rất lớn, nhất là trong các vụ việc nghiêm trọng được dư luận quan tâm, đồng thời có thể tạo "vùng an toàn" cho những cá nhân yếu kém chuyên môn hoặc thiếu nghiêm túc.

Từ đó, đại biểu đề xuất cơ chế trách nhiệm nghề nghiệp rõ ràng hơn. Người giám định sẽ được miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với kết luận chuyên môn nếu chứng minh được đã thực hiện công việc một cách khách quan, vô tư, tuân thủ đúng quy trình chuẩn và dựa trên tài liệu hợp lệ tại thời điểm giám định.

Về thời hạn giám định tư pháp (Điều 28), đại biểu đề nghị Ban soạn thảo cân nhắc bổ sung đối tượng giám định đối với các vụ việc thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo. Đối với các vụ việc này, thời hạn giám định nên do Ban Chỉ đạo Trung ương quyết định.

Đại biểu lấy ví dụ, nhiều vụ án gần đây có tính chất phức tạp, quy mô lớn (như vụ án Vạn Thịnh Phát), với khối lượng công việc giám định khổng lồ (hàng nghìn bộ hồ sơ, xác định dòng tiền qua hệ sinh thái hàng nghìn doanh nghiệp, định giá tài sản). Với khối lượng này, thời hạn tối đa 3 tháng theo dự thảo luật là bất khả thi, dễ buộc giám định viên đưa ra kết luận vội vàng, thiếu cơ sở.

Quan tâm về tiêu chuẩn của người giám định tư pháp theo vụ việc (Điều 11), đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) ủng hộ việc mở rộng khả năng huy động chuyên gia không có bằng đại học trong các lĩnh vực đặc thù (như cổ vật, nghệ thuật). Tuy nhiên, đại biểu lo ngại các cụm từ như "kiến thức chuyên sâu" và "kinh nghiệm thực tiễn" nếu không được lượng hóa sẽ khó xác định, dễ gây nguy cơ công nhận những trường hợp chưa đủ năng lực.

Bên cạnh đó, điều này có thể dẫn đến bất bình đẳng giữa giám định viên tư pháp và người giám định theo vụ việc, và thậm chí mâu thuẫn với Luật Cán bộ, công chức. Đại biểu kiến nghị bổ sung tiêu chí cụ thể như số năm kinh nghiệm, thành tích thực hiện rõ ràng, cùng với cơ chế thẩm định, giám sát chặt chẽ...

Cho rằng Văn phòng Giám định tư pháp (Điều 18), hình thức xã hội hóa giám định, là bước tiến tích cực, song đại biểu cũng cảnh báo về xung đột lợi ích khi văn phòng mang tính chất doanh nghiệp tư nhân, hoạt động theo mục tiêu lợi nhuận, nhưng lại chịu ràng buộc bởi yêu cầu độc lập, khách quan của hoạt động giám định.

Đại biểu kiến nghị cần quy định rõ cơ chế kiểm soát, hạn chế cho phép văn phòng tư nhân tham gia giám định trong tố tụng hình sự, chỉ nên tập trung vào lĩnh vực dân sự, hành chính, và phải có cơ chế giám sát chặt chẽ để lợi ích kinh tế không chi phối kết luận.

Còn về thời hạn giám định (Điều 28), đại biểu kiến nghị cần có cơ chế linh hoạt, rút ngắn trong các vụ án khẩn cấp, nhưng cho phép gia hạn trong các vụ án phức tạp kéo dài, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết để đảm bảo tính đồng bộ với Bộ luật Tố tụng hình sự.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh khẳng định sẽ tiếp thu tối đa ý kiến xác đáng của các vị đại biểu Quốc hội.

Lưu ý thêm, Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho rằng, những vướng mắc trong thực tiễn không chỉ do quy định của pháp luật mà còn do việc tổ chức thi hành pháp luật. Tuy nhiên, trong phạm vi sửa đổi toàn diện lần này, Bộ sẽ tiếp tục rà soát để quy định chặt chẽ hơn và giải quyết được những vướng mắc thuộc phạm vi quy định của pháp luật.