Làng Hoàng Mai

(HNMĐT) -Làng Hoàng Mai nằm trong vùng gồm 4 làng có tên Nôm là Kẻ Mơ, song tên cụ thể được gọi bằng nghề nghiệp. Làng Hoàng Mai có nghề nấu rượu nên gọi là Mơ Rượu, để phân biệt với các làng Mơ khác là : Mơ Thịt (làng Hồng Mai hay Bạch Mai), Mơ Cơm (làng Tương Mai) và Mơ Táo (làng Mai Động).

Rượu làng Mơ Hoàng Mai ngon nổi tiếng trong vung, nên có câu “Rượu làng Mơ, cờ Mộ Trạch” (làng Mộ Trạch ở huyện Bình Giang tỉnh Hải Dương có nhiều ông “Trạng cờ” rất giỏi); hay “Rượu làng Mơ, thơ Kẻ Lủ” (làng Lủ tức Kim Lũ, quận Hoàng Mai có nhiều người Tiến sĩ, Hương cống - Cử nhân, giỏi thơ ca). Dư địa chí của Nguyễn Trãi đã nhắc đến thứ rượu này.

Cuối thời Lê, đầu thời Nguyễn, làng Hoàng Mai là một xã thuộc tổng Hoàng Mai, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng (năm 1831 đổi làm tỉnh Hà Nội). Năm 1899 thuộc Khu vực Ngoại thành Hà Nội (từ 1915, đổi gọi là huyện Hoàn Long thuộc tỉnh Hà Đông; từ tháng 8 - 1942, lại nhập vào Thành phố Hà Nội, biến thành nhượng địa của Pháp, gọi là Đại lý đặc biệt Hà Nội.

Trong kháng chiến chống Pháp, Hoàng Mai nằm trong quận VII của Hà Nội. Hòa bình lập lại, làng nằm trong xã Hoàng Văn Thụ huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông. Năm 1961, xã này nhập thêm làng (thôn) Mai Động và được chuyển về Hà Nội. Tháng 8 - 1973, một phần thôn Mai Động cắt về khu phố Hai Bà. Tháng 10 - 1982, thôn Mai Động và thôn Tương Mai được tách khỏi xã Hoàng Văn Thụ để thành lập hai phường mới là Mai Động và phường Tương Mai thuộc quận Hai Bà Trưng. Xã Hoàng Văn Thụ chỉ còn làng Hoàng Mai cũ.

Tháng 10 - 1990, xã Hoàng Văn Thụ được chuyển thành phường và chuyển về quận Hai Bà Trưng; đến tháng 11 - 2004 chuyển về quận Hoàng Mai.

Làng Hoàng Mai nằm ở cửa ngõ phía Nam Kinh thành Thăng Long. Xưa kia, con đường từ phía Nam ra Thăng Long từ Quán Gánh về Duyên Trường, Hạ Thái lên, qua làng Yên Kiện (xã Ngọc Hồi) đến đầu làng Quỳnh Đô (xã Vĩnh Quỳnh) để vào Chợ Mơ rồi đi tiếp lên Kinh đô Thăng Long. (đến cuối thế kỷ XIX mới nắn lại theo đường Ngọc Hồi, Văn Điển, Giáp Bát như hiện nay). Vì thế, trên địa phận làng, bên vệ đường Trương Định hiện nay, vào thời Nguyễn, đặt một nhà trạm để nhận và chuyển công văn giấy tờ của triều đình về Hà Nội và ngược lại. Trạm này là trạm thứ hai trên con đường từ tỉnh thành Hà Nội vào Nam, gọi là trạm Hà Mai (trạm đầu tiên là Hà Trung, đặt ở làng Yên Trung, tức phố Ngõ Trạm hiện nay). 

Thời Trần, làng Hoàng Mai nằm trong thái ấp của tướng quân Trần Khát Chân (? - 1399) - vị tướng có nhiều công lao trong việc bảo vệ Kinh đô Thăng Long chống lại các đợt tấn công, tàn phá của quân Chiêm Thành. Dấu tích còn lại hiện nay là các địa danh: Đình Đụn (kho chứa thóc của Trần Khát Chân), Cánh đồng Nghê (nền phủ đệ của Trần Khát Chân) - cách đây hơn 20 năm đã tìm thấy nhiều nghê đá, sấu đá, Cánh đồng Mui Trâu (nơi nuôi trâu, do Phạm Ngưu Tất - một bộ tướng của Trần Khát Chân trông coi), Đền Lừ bên bờ sông Kim Ngưu (nơi thờ vị quan trông coi phường đánh cá trong khu vực thái ấp), chùa Nga My được dựng vào thời Trần, hiện còn tấm bia dựng năm Hồng Đức thứ bảy (1476), là một trong những tấm bia cổ nhất của Hà Nội hiện nay. 

Tưởng nhớ công ơn của Trần Khát Chân, dân làng Hoàng Mai và các làng trong vùng thờ ông làm thành hoàng. 

Làng Hoàng Mai có hai người đỗ Tiến sĩ thời Mạc, lại là hai anh em là Lê Cán (đỗ khoa Canh Tuất - 1550) và em là Lê Kiết (khoa Giáp Thìn, 1544). Có ý kiến cho rằng, hai ông ở làng Tương Mai. Thời Nguyễn, làng có đến 9 người đỗ Cử nhân.

TS. Bùi Xuân Đính