Khơi thông nguồn lực phát triển từ đất đai

Bài 1: Vẫn lãng phí tài nguyên đất

Thực tế cho thấy, nguồn lực đất đai góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội, xây dựng các công trình hạ tầng kỹ thuật, phát triển nông nghiệp, nông thôn, tăng đáng kể nguồn thu ngân sách… Tuy nhiên, thực trạng quy mô diện tích đất nhỏ lẻ, manh mún, tự ý chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp, lập dự án rồi bỏ hoang… vẫn xảy ra, dẫn đến lãng phí tài nguyên đất.

Nhiều dự án chậm triển khai

Giai đoạn 2018-2019, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tổ chức các đoàn kiểm tra và đôn đốc việc kiểm tra, xử lý các dự án chậm, hoặc chưa đưa đất vào sử dụng, nhiều diện tích đất bị bỏ hoang tại 10 tỉnh, thành phố, gồm: Quảng Ninh, Quảng Ngãi, Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bình Dương, thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bạc Liêu, Kiên Giang. Kết quả, đã kiểm tra 205 dự án, qua đó kiến nghị xử lý thu hồi 42 dự án với tổng diện tích 1.452,2ha...

Đáng nói, các dự án “treo” không chỉ khiến đất bị bỏ hoang trong nhiều năm, gây lãng phí nguồn tài nguyên, vi phạm Luật Đất đai, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân. Do đất nằm trong quy hoạch, nên dù nhà ở đã xuống cấp nhiều năm, nhưng người dân không được sửa chữa, xây mới, không được chia thừa kế, chuyển nhượng...

Tại Hà Nội, thực hiện chỉ đạo của Thành ủy, HĐND thành phố, năm 2022, UBND thành phố đã chỉ đạo các sở, ngành, địa phương phối hợp, kiểm tra, rà soát 712 dự án. Trong đó, đối với 135 dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách, có 59 dự án phải chấm dứt hoạt động, 19 dự án đang được thiết lập hồ sơ làm cơ sở xem xét chấm dứt theo quy định, 42 dự án đang thực hiện hoặc đôn đốc thực hiện…; đối với 404 dự án đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, có 44 dự án (tổng diện tích 2.067ha) được kiến nghị UBND thành phố thu hồi, bãi bỏ quyết định giao đất, cho thuê đất, chấm dứt hoạt động dự án, 85 dự án (132ha) chậm tiến độ được UBND thành phố quyết định gia hạn sử dụng đất 24 tháng, 152 dự án (3.476,93ha), được tiếp tục đề xuất các giải pháp xử lý cụ thể tại từng kết luận thanh tra, kiểm tra…

Đối với 173 dự án các quận, huyện, thị xã đề xuất mới, tiếp tục kiến nghị xử lý, có 120 dự án đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất nhưng chậm triển khai, 53 dự án đã có quyết định chủ trương, nhưng quá tiến độ thực hiện vẫn chưa được Nhà nước giao đất, cho thuê đất.

Ngoài ra, có tình trạng nhiều địa phương còn buông lỏng quản lý, dẫn đến người dân tự ý chuyển đổi, xây công trình trên đất nông nghiệp, vi phạm nghiêm trọng Luật Đất đai. Đơn cử, tại địa bàn huyện Gia Lâm (thành phố Hà Nội), tính đến cuối năm 2022 còn 149 trường hợp vi phạm xây công trình trên đất nông nghiệp, đất công tồn tại từ năm 2020 trở về trước, chưa được xử lý dứt điểm; huyện Hoài Đức trong năm 2022 phát sinh 93 trường hợp vi phạm tự ý chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp, xây các công trình nhà, xưởng, tường bao, quán karaoke…

Chính sách đất đai bộc lộ hạn chế

Thạc sĩ Bùi Thái Hà (Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong, thành phố Hà Nội) cho rằng, tình trạng nhỏ lẻ, manh mún, phân tán của ruộng đất đã ảnh hưởng tới quá trình hiện đại hóa nông nghiệp, cản trở việc cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ, năng suất, hiệu quả sản xuất nông nghiệp…

Thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, tính đến ngày 1-1-2021, tổng diện tích đất nông nghiệp toàn quốc là 27,983 triệu héc ta, trong đó diện tích đất nông nghiệp đã giao cho các hộ nông dân khoảng 15 triệu héc ta (60,2%). Tuy nhiên, tổng số hộ có diện tích đất nông nghiệp được giao dưới 0,5ha chiếm tới 63%, đây là mức sở hữu thấp nhất so với các nước trong khu vực và trên thế giới.

Mặt khác, mức giá bồi thường hỗ trợ giải phóng mặt bằng khi thu hồi đất để thực hiện các dự án còn thấp cũng là nguyên nhân khiến người dân chưa đồng tình với phương án bồi thường hỗ trợ, không giao đất và xảy ra tình trạng đơn, thư, khiếu nại… Thạc sĩ Bùi Thị Hồng Nhung (Trường Đại học Luật Hà Nội) cho rằng, vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là một nội dung quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp tới quyền và lợi ích của người sử dụng đất. Do vậy, việc xem xét, sửa đổi một số quy định liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hướng tới bảo đảm quyền lợi cho các chủ thể bị thu hồi đất là vô cùng cần thiết.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Tám (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cũng nêu quan điểm, chính sách đất đai có tầm quan trọng đối với tăng trưởng bền vững và bảo đảm sinh kế cho người nghèo, nhất là khu vực nông thôn Việt Nam. Do đó, việc đổi mới chính sách đất đai trong nông nghiệp để bảo đảm sinh kế bền vững, phù hợp xu thế hội nhập kinh tế, số hóa và thích ứng biến đổi khí hậu là một yêu cầu tất yếu.

Góp ý vào Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), nhiều chuyên gia kinh tế, nhà khoa học bày tỏ quan điểm, để hạn chế tình trạng lãng phí nguồn lực đất đai, Bộ Tài nguyên và Môi trường cần khẩn trương tiến hành thống kê chính xác hiện trạng đất nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa, có giải pháp kiên quyết trong việc quản lý và khắc phục ngay tình trạng hoang hóa đất; cần xem xét xây dựng chính sách thuế đối với đất nông nghiệp nhưng bỏ hoang, không đưa vào sử dụng; sớm có cơ chế giải quyết những tồn tại và đề xuất giải pháp thu lũy kế tiền sử dụng đất, tiền thu đất đối với các dự án đầu tư chậm đưa vào sử dụng...

(Còn nữa)