Làng cổ Hoàng Mai
Xã hội - Ngày đăng : 08:43, 09/09/2003
Xưa đây có cảnh quan thơ mộng, bên đền thờ thần là chùa Nga Mi và đền Tam Thánh. Nay ở sân đền còn có những cây muỗm cổ thụ, những voi đá, ngựa đá được tạo tác tỉ mỉ, đánh dấu nghệ thuật một thời. Và theo những con đường làng lát gạch nghiêng, chúng ta đến bên những giếng làng cổ kính.
Làng có 2 thôn Đông Mai, Tây Mai (tục gọi thôn Đông, thôn Đoài) và xóm Bến. ở mỗi xóm đều có những giếng nước ăn. Thôn Đoài có 3 cái, thôn Đông 3 cái, xóm Bến 2 cái . Thuở xa xưa, thành giếng đắp đất, cửa giếng có xếp đá ong hoặc xây gạch làm bậc lên xuống. Dụng cụ lấy nước từ giếng về nhà cũng hết sức đơn sơ: những nồi sành đặt vào quang gánh, hay thúng sơn, sau này là thùng tôn. Cách nay gần 80 năm, giếng Hoàng Mai đã có sự thay đổi. Để xứng với tầm một làng văn vật, nhiều người có tâm đức đã góp công của nạo vét lòng giếng, làm móng chắc chắn và xây tường bao. Tường giếng tính từ mặt móng cao 4 đến 5m. Mỗi giếng đường kính 25m, nằm trên một khu đất rộng từ 327 đến 333m2. Cửa giếng xây 25 bậc lên xuống. Mặt giếng thả bèo ong.
Do nằm ở vị trí cửa ngõ, trong mấy thế kỷ qua, đất Hoàng Mai từng chứng kiến nhiều cuộc chiến tàn khốc. Nhiều đình, đền bị phá hủy, duy chỉ có những giếng nước là còn nguyên vì đó là nguồn sống của mọi người. Nhưng từ năm 1982, Hoàng Mai nhập vào nội đô, dân dùng nước máy (thiếu thì dùng nước giếng khoan) thì giếng làng không còn làm nhiệm vụ cung cấp nước sinh hoạt nữa, bị thờ ơ và rơi dần vào quên lãng. Những cái giếng làng gắn với tên gọi thân thương ngày một ngập ngụa rác bẩn. Rồi ai đó có sáng kiến lấp dần giếng cổ lấy đất dùng vào việc khác tiện lợi hơn. Vì quyền lợi trước mắt chẳng ai nghĩ được rằng mỗi cái giếng kia, chứa trong lòng nó hàng ngàn mét khối nước, còn làm nhiệm vụ điều hòa không khí và làm đẹp cảnh quan. Khi cơn bão đô thị hoá tràn đến cái làng cổ này thì ba giếng thôn Đoài dần dần bị san lấp. Giếng Cầu bị lấp để lấy đất xây nhà trẻ; giếng Gia làm nơi bán vật liệu xây dựng. Tháng 8-2003, nơi từng có giếng Bô thành khu vui chơi cho thiếu nhi.
Nhưng người thôn Đông lại nghĩ khác. Đối với họ, giếng làng đã bao đời gắn bó, là nơi diễn ra nhiều kỷ niệm vui buồn, vì thế còn là dấu tích văn hóa, bằng mọi giá phải được giữ gìn. Thể theo nguyện vọng chung của nhân dân, chi bộ Đảng, Ban công tác Mặt trận cụm và các tổ dân phố họp bàn làm đơn kiến nghị với HĐND phường Hoàng Văn Thụ (quận Hai Bà Trưng) cho tôn tạo các giếng cổ của thôn Đông. Những lời đề nghị có lý, có tình đã thấu tới các cấp, các ngành. HĐND phường ra nghị quyết, các tổ chức quần chúng ở cơ sở bàn biện pháp thực thi, chính quyền quận cấp phần lớn kinh phí, nhân dân sở tại đóng góp hàng trăm công nạo vét lòng giếng và làm vệ sinh môi trường.
Đến nay, giếng xóm Đông, giếng xóm Trung đã hoàn thành tôn tạo. Giếng hình lòng chảo, độ sâu từ 7 đến 9m, bờ xây cao 1,2m. Thành giếng xây phân ô, trên cùng xây mui mái theo kiểu cổ. Quanh giếng phía ngoài lát gạch hoặc đổ bê tông, trồng cây đề, cây si. Dưới lùm cây, mỗi giếng có đặt 3 ghế đá để người già con trẻ ngồi chơi. Sắp tới mặt giếng được thả hoa sen, hoa súng.
Điều thú vị là khi nạo vét lòng giếng xóm Đông, thấy tấm bia đá cỡ 50x100cm. Bia tạo năm thứ 4 đời Bảo Đại (1929) ghi tên một số người ở giáp Tây Nội góp ruộng và tiền để sửa đình, chùa và xây các giếng nước.
Giờ đây, có dịp đến thôn Đông, bên những vườn cau tỏa bóng mát,những mái nhà cổ kính, những cổng ngõ rêu phong, còn có những giếng nước giữ cho làng vẻ đẹp ngàn năm, lòng ta càng thêm thư thái. Trong mấy năm qua, cùng với việc sửa 2 giếng cổ, người thôn Đông còn đóng góp 43 triệu đồng sửa đình Ông thờ Lý Đạo Thành, một danh thần đời Lý. Ông Cổn, tổ trưởng dân phố, Phó ban thanh tra phường, người điều hành các việc trên cho biết, thôn Đông còn cái giếng xóm Tây, trong thời gian tới sẽ được tôn tạo lại.
Trần Văn Mĩ