Mở lại ký ức phố
Di sản phố nghề không chỉ nằm ở những hiện vật, mà còn ở tri thức và sinh kế của người làm nghề. Một triển lãm có thể đánh thức những ký ức, nhưng để di sản tiếp tục sống, cần nối lại sự gắn bó giữa cộng đồng và những mái đình trong lòng phố cổ.

Mở lại chuyện nghề giữa lòng phố cổ
Hai cây sơn được đưa từ Phú Thọ về trồng trong sân đình Hà Vĩ, số 11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Bên trong đình, dụng cụ, chất liệu được giới thiệu cùng tác phẩm sơn mài, giúp người xem hình dung hành trình từ cây nguyên liệu đến sản phẩm hoàn thiện. Nhờ cách sắp đặt ấy, câu chuyện không dừng ở màu sắc, đường nét mà mở sang công sức và tri thức làm nên tác phẩm.
Từ những vật liệu cụ thể, người xem có thêm đầu mối để hiểu nghề sơn truyền thống. Một bức tranh có thể thu hút ánh nhìn, nhưng dụng cụ đặt bên cạnh lại gợi câu hỏi về cách chế tác, giúp sự thưởng thức gắn với hiểu biết về người thợ.
Cũng với cách kể chuyện từ chất liệu, tại đình Phả Trúc Lâm, số 40 Hàng Hành, tranh ghép da của nghệ nhân Cao Quỳnh gợi lại nghề nghiệp của cộng đồng thợ da giày ở Thăng Long. Tác phẩm lấy cảm hứng từ bia tiến sĩ trên chất liệu da in UV của nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế và tư liệu quảng cáo cửa hàng da giày Hà Nội xưa để nối câu chuyện sáng tạo với lịch sử làm nghề, buôn bán.
Cách đó không xa, nghệ thuật khắc mộc bản được “kể” lại tại đình Cổ Vũ, số 85 phố Hàng Gai, phường Hoàn Kiếm. Các tác phẩm của những nghệ sĩ Phạm Khắc Quang, Thành Vinh, Phạm Hùng Anh cùng nhiều ván khắc và tranh in của nghệ nhân Công Đạt được đặt cạnh nhau giúp người xem hình dung rõ hơn kỹ thuật tạo hình, quá trình chế tác và những giá trị được lưu giữ qua từng công đoạn của nghề.
Những câu chuyện nghề được mở ra sau cánh cửa đình kể trên nằm trong dự án “Chuyện Đình trong Phố” diễn ra từ ngày 14-11 đến ngày 28-11-2026 tại mạng lưới 12 điểm đình, hội quán ở Hà Nội. Không cần biến mỗi ngôi đình thành một bảo tàng lớn. Sự hiện diện đúng chỗ của các tác phẩm, đồ nghề chế tác, tư liệu mở ra lớp lịch sử ít được thấy.
Tuy nhiên, “Chuyện Đình trong Phố” hướng tới không chỉ là giới thiệu nghề. Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn mong muốn đưa những không gian đình phố trở lại với vai trò “ngôi nhà chung” của cộng đồng. Theo ông, việc giảm bớt tính cá nhân, phát triển tính cộng đồng là yếu tố quan trọng để những câu chuyện về di sản không bị chìm khuất.

Đưa người dân trở lại “ngôi nhà chung”
Từ nghề sơn ở đình Hà Vĩ đến nghề da giày tại đình Phả Trúc Lâm, điều được gợi lại không chỉ là kỹ nghệ. Đằng sau mỗi sản phẩm còn có lịch sử của cộng đồng làm nghề. Trong lịch sử ấy, đình là nơi con người xác lập sự gắn bó qua thờ phụng, hội họp và sinh hoạt chung. Với đình trong phố, mối liên hệ còn được bồi đắp bằng tri thức nghề nghiệp.
Bởi vậy, “ngôi nhà chung” không đơn thuần là cách gọi một công trình có nhiều người sử dụng và giá trị của di tích không chỉ nằm trong kiến trúc mà còn ở những quan hệ được duy trì dưới mái đình.
Nhìn ở góc độ đó, đưa người dân trở lại đình không đơn thuần là thu hút thêm lượt khách tham quan, mà còn phải tạo điều kiện để họ tìm thấy câu chuyện của mình và có cơ hội tham gia vào đời sống của di sản.
Tại đình Nam Hương, dấu ấn tranh Hàng Trống được giới thiệu qua tranh “Hổ” của Vũ Dân Tân, phù điêu ảnh “Ngũ hổ” của Nguyễn Xuân Lam cùng những sáng tác trên lụa, giấy dó, sơn mài. Bên cạnh trưng bày, chương trình có hoạt động in, tô màu tranh mộc bản cùng nghệ nhân Công Đạt. Ở những địa điểm khác, công chúng có thể tìm hiểu sơn mài, nhuộm khăn lụa, vẽ lụa hoặc trang trí quạt.
Từ xem sang thử làm là một bước chuyển đáng chú ý. Tuy nhiên, một buổi trải nghiệm không thể thay thế quá trình học nghề. Giá trị của nó trước hết là tạo cơ hội gặp gỡ: người xem gặp người giữ kỹ năng, người trẻ gặp chất liệu truyền thống, tác phẩm mới gặp không gian đã có lịch sử. Sự gặp gỡ ấy có thể khởi đầu cho nhu cầu tìm hiểu sâu hơn.

Giữ ký ức đô thị
Ở góc độ phát triển văn hóa Thủ đô, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho rằng, Hà Nội cần chuyển từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “khai thác sáng tạo”, từ quản lý di sản đơn thuần sang phát triển kinh tế di sản. Theo ông, phố cổ, làng nghề và nghệ thuật truyền thống có thể trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch có giá trị gia tăng nếu được tổ chức chuyên nghiệp, ứng dụng công nghệ và kết nối thị trường.
“Hà Nội cần giữ được sự cân bằng giữa hiện đại và truyền thống. Phát triển nhanh nhưng không đánh mất ký ức đô thị; đổi mới sáng tạo nhưng vẫn giữ được hồn cốt Thăng Long - Hà Nội”, đại biểu Bùi Hoài Sơn nêu quan điểm.
Đặt trong câu chuyện phố nghề, “hồn cốt” ấy trước hết cần được cụ thể hóa bằng điều kiện để người dân tiếp tục giữ nghề, giữ đình và duy trì sinh hoạt cộng đồng. Muốn vậy, mỗi di tích cần có kế hoạch hoạt động sau triển lãm. Cụ thể, mỗi di tích nên có lịch giới thiệu nghề, lớp trải nghiệm và gặp gỡ nghệ nhân. Cách làm này vừa giúp di tích tiếp tục tiếp cận công chúng, vừa tạo điều kiện để cộng đồng trở thành chủ thể trong việc gìn giữ ký ức phố.
Cùng với đó, cần gắn truyền nghề với hỗ trợ thiết thực về địa điểm, vật liệu và thù lao cho người hướng dẫn. Việc kết nối nghệ nhân với nhà trường, người trẻ và tổ chức sáng tạo cũng cần được duy trì thành chương trình, để kỹ năng có người tiếp nhận, không chỉ xuất hiện trong một buổi trình diễn.
Triển lãm nào cũng có ngày khép lại. Điều cần giữ không chỉ là ảnh chụp các gian trưng bày, mà là một lịch hoạt động được nối tiếp, một người thợ có thêm người học, một người dân biết mình có thể góp gì cho mái đình. Khi những mối liên hệ ấy được duy trì, hai cây sơn trong sân đình Hà Vĩ không chỉ kể về nguyên liệu của một nghề. Chúng sẽ gợi mở câu chuyện về cách một di sản tiếp tục bén rễ trong đời sống hôm nay.
Đức Minh