Điện hóa xe thu gom rác: Vì môi trường xanh và người lao động
Mỗi ngày, hàng nghìn công nhân môi trường thu gom hàng chục tấn rác, trong đó không ít túi rác lẫn pin, thiết bị điện tử, phế thải xây dựng và những vật dụng sắc nhọn. Công việc vốn nặng nhọc, độc hại càng thêm rủi ro khi phương tiện, thiết bị hỗ trợ chưa đáp ứng yêu cầu.
Điện hóa phương tiện vệ sinh môi trường đang mở ra hướng đi mới cho đô thị xanh, nhưng làm thế nào để công nghệ thực sự giảm nhọc nhằn, cải thiện đời sống công nhân cũng là bài toán cần được giải quyết.
Những nhọc nhằn phía sau những chuyến xe rác
5h sáng, khi nhiều người dân Hà Nội còn chưa bắt đầu ngày mới, chị Nguyễn Thị Mai, công nhân Hợp tác xã Thành Công, đã có mặt trên các tuyến phố để thu gom rác. Công việc kéo dài đến khoảng 12h trưa. Điều khiến công việc thêm vất vả không chỉ là khối lượng rác lớn mà còn bởi đủ loại chất thải bị bỏ lẫn trong túi rác sinh hoạt. Từ đồ dùng cũ, vật dụng cứng, phế thải xây dựng đến pin, thiết bị điện tử hỏng, tất cả có thể xuất hiện trong cùng một điểm thu gom.

Theo chị Mai, đôi khi những người thu mua đồng nát bới tung các túi rác khiến chất thải bị xáo trộn. Công nhân phải mất thêm thời gian thu gom, dọn dẹp, đồng thời đối mặt với nguy cơ bị vật sắc nhọn gây thương tích hoặc tiếp xúc với những chất thải không rõ nguồn gốc.
Tại tòa nhà chung cư E2, 48 Trần Kim Xuyến (phường Yên Hòa), bà Phạm Hồ Hồng Trang cho biết, việc phân loại rác thải phụ thuộc nhiều vào ý thức người dân. Thành phần chất thải rất đa dạng, trong khi điều kiện để phân loại riêng từng nhóm chưa được bảo đảm đồng bộ từ hộ gia đình đến khâu thu gom, vận chuyển. Dù ban quản lý đã dán thông báo hướng dẫn phân loại rác ngay cửa vào nhà rác, nhưng trên thực tế, nhiều nơi mới chỉ bố trí điểm thu gom riêng đối với pin đã qua sử dụng, còn rác thải điện tử và những vật dụng có nguy cơ cháy nổ khác chưa được phân loại, thu gom riêng.
Công nhân môi trường phải tự phát hiện, nhận diện và xử lý những loại rác này. Không những vậy, trên địa bàn phường Yên Hòa vẫn xuất hiện những điểm tập kết rác tự phát tồn tại suốt nhiều năm, ngay trước cửa chung cư N09, số 193 Trung Kính, gây mất mỹ quan và ảnh hưởng đến môi trường sống của người dân.

Đưa xe điện vào từng ngõ phố
Trong bối cảnh các đô thị đẩy mạnh giảm phát thải, đổi mới phương tiện vệ sinh môi trường là một hướng đi cần thiết. Tại Hà Nội, Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) đang triển khai lộ trình điện hóa phương tiện, hướng tới chuyển đổi toàn bộ chuỗi vệ sinh môi trường, từ thu gom trong ngõ nhỏ đến vận chuyển, quét hút và tưới rửa đường.
.png)
Theo bà Trần Thị Minh Hiền, Phó phòng Kỹ thuật công nghệ URENCO, quá trình này được chia thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu, doanh nghiệp thí điểm 51 xe điện chuyên dùng ba bánh tại 21 tổ dân phố thuộc phường Hoàn Kiếm.
Những kết quả bước đầu từ mô hình thí điểm tại Hoàn Kiếm cho thấy xe điện có thể tạo ra thay đổi đáng kể trong tổ chức thu gom. Sau một tháng, 51 xe với 51 công nhân đã thu gom khoảng 52 tấn rác mỗi ngày tại 21 tổ dân phố. Mỗi chuyến kéo dài trung bình 25 phút, vận chuyển khoảng 120kg rác; thời gian sang tải sang xe chuyên dùng khoảng 1-2 phút mỗi lượt.
Đáng chú ý, mô hình giúp xóa 35 điểm tập kết không bảo đảm vệ sinh, giảm 70 thùng gom trên các tuyến phố, rút ngắn khoảng 14km quãng đường thu gom trong địa bàn. Lượng phát thải giảm ước tính 0,46 tấn CO2 tương đương mỗi ngày.
Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, thay đổi phương tiện còn tác động trực tiếp đến công việc của người lao động. Theo đánh giá bước đầu của URENCO, công nhân giảm sức lao động do không còn phải đẩy thùng hoặc xe kéo rác trên những quãng đường dài. Thời gian rác tồn lưu trong khu dân cư cũng được rút ngắn, góp phần cải thiện vệ sinh đô thị.
Bà Hiền cho biết, xe điện ba bánh phù hợp với việc thu gom rác từ hộ gia đình, ngõ nhỏ và khu dân cư, nơi các xe chuyên dụng cỡ lớn khó tiếp cận. Đây là phương tiện thu gom đầu nguồn, phối hợp với xe chuyên dùng vận chuyển rác đến điểm trung chuyển chứ không thay thế xe cuốn ép rác. Giai đoạn hai, dự kiến triển khai 442 xe tại 10 phường trung tâm; giai đoạn ba bổ sung 660 xe tại các phường Kim Liên, Bạch Mai, Vĩnh Tuy, Hồng Hà và Láng.
Tuy nhiên, điện hóa không đơn giản là thay xe chạy dầu bằng xe chạy điện. Doanh nghiệp phải tổ chức lại quy trình thu gom, trung chuyển và vận chuyển; tính toán đồng bộ hệ thống trạm sạc, nguồn điện, điểm tập kết, bảo dưỡng, quản lý pin và các yêu cầu phòng cháy, chữa cháy. Phương tiện cũng cần vận hành theo tuyến, khung giờ quy định, có giới hạn tốc độ, thiết bị định vị và thùng chứa kín để bảo đảm vệ sinh, an toàn.
Công nghệ phải làm công nhân bớt nhọc nhằn
Từ câu chuyện điện hóa phương tiện vệ sinh môi trường có thể thấy, chuyển đổi xanh không chỉ là bài toán về công nghệ hay giảm phát thải. Điều quan trọng không kém là những thay đổi ấy sẽ tác động thế nào đến công việc, thu nhập và đời sống của người lao động.
Tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026 do Báo Lao động tổ chức ngày 18-11, bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Ban Quan hệ lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, cho rằng người lao động đang đứng ở nhiều mắt xích của quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Họ vừa trực tiếp sử dụng công nghệ, vận hành dây chuyền sản xuất, vừa tham gia thu gom, phân loại, xử lý chất thải và thúc đẩy doanh nghiệp tiết kiệm tài nguyên.
Theo bà Ngân, ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa có thể giúp tăng năng suất, cải thiện điều kiện làm việc, tạo ra những công việc có giá trị cao hơn. Nhưng vấn đề tổ chức Công đoàn quan tâm không chỉ là công nghệ thay thế bao nhiêu việc làm hay tạo ra công việc mới như thế nào, mà còn là chất lượng việc làm và đời sống của người lao động có thực sự được cải thiện hay không.
Một công nghệ mới có thể giúp năng suất tăng gấp đôi, thậm chí gấp nhiều lần. Nhưng nếu người lao động vẫn phải làm việc với cường độ cao hơn, thời gian dài hơn mà tiền lương không tăng tương xứng thì thành quả chuyển đổi chưa được chia sẻ công bằng.
Ở góc độ đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, Tiến sĩ Lê Danh Quang, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, nhấn mạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số phải lấy người lao động làm trung tâm, không phải đặt thêm gánh nặng lên vai công nhân.
Theo ông, cần tập trung vào ba trụ cột: đầu tư công nghệ để giảm sức lao động thủ công, hạn chế yếu tố độc hại và tiết kiệm năng lượng; cải thiện môi trường làm việc; tổ chức đào tạo kỹ năng gắn trực tiếp với từng vị trí việc làm, dành thời gian và kinh phí để người lao động thích ứng. Đặc biệt, công nhân phải được thụ hưởng thành quả từ năng suất tăng thêm thông qua tiền lương, phúc lợi và cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Với ngành vệ sinh môi trường, yêu cầu này càng có ý nghĩa thiết thực. Đưa xe điện vào hoạt động cần đi cùng đào tạo công nhân vận hành, bảo dưỡng phương tiện, nhận diện và xử lý các tình huống mất an toàn liên quan đến pin, thiết bị điện. Việc thay đổi phương tiện, quy trình làm việc cũng cần được tính toán để không làm tăng định mức lao động, áp lực công việc hoặc khiến người lao động mất đi cơ hội việc làm.
Mặt khác, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng thay đổi trong quản lý chất thải. Nếu người dân tiếp tục bỏ lẫn pin, thiết bị điện tử, phế thải xây dựng với rác sinh hoạt thì dù phương tiện có hiện đại đến đâu, công nhân vẫn phải đối mặt với nguy cơ mất an toàn.
Chuyển đổi xanh vì thế không nên chỉ được đo bằng số lượng xe điện được đưa vào vận hành hay lượng khí thải giảm đi. Một đô thị xanh cũng cần những người công nhân được làm việc trong môi trường an toàn hơn, có thu nhập tương xứng với năng suất lao động và được đào tạo để không bị bỏ lại phía sau. Mục tiêu của công nghệ không chỉ là làm cho những chuyến xe rác sạch hơn, êm hơn, len lỏi được vào từng con ngõ nhỏ phố nhỏ, mà còn phải giúp cuộc sống của những người làm công việc giữ gìn môi trường trở nên tốt hơn.
Hà Phong