Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026: Để Đồng Xuân bắt nhịp với hơi thở đương đại
Trải qua hơn 135 năm hình thành và phát triển, chợ Đồng Xuân không chỉ là một đầu mối giao thương lâu đời mà còn lưu giữ ký ức đô thị, nếp sinh hoạt và văn hóa kinh doanh của nhiều thế hệ người Hà Nội.
Trước những thay đổi của thị trường và yêu cầu phát triển đô thị di sản, khu chợ đang đứng trước bài toán mới: Làm thế nào để những giá trị truyền thống tiếp tục được phát huy, đồng thời mở ra động lực tăng trưởng từ kinh tế sáng tạo?
Đây là nội dung cuộc tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc đồng hành cùng UBND phường Hoàn Kiếm và Công ty Cổ phần Đồng Xuân phối hợp tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
Từ ký ức Kẻ Chợ đến một di sản sống
Trong lịch sử hình thành và phát triển của Thăng Long – Hà Nội, khu vực Đồng Xuân – Bắc Qua từng là một phần quan trọng của không gian Kẻ Chợ sầm uất bên sông Hồng. Theo tư liệu lịch sử được Ban Quản lý chợ Đồng Xuân giới thiệu, năm 1888–1889, người Pháp xây dựng lại khu chợ với chỉ 2 hai dãy nhà khung thép mái tôn sau đó tiếp tục mở rộng, điều chỉnh và hoàn thiện vào năm 1917 với 5 mái vòm. Sau nhiều biến động, đặc biệt là vụ hỏa hoạn năm 1994, chợ được tái thiết, hiện còn 3 mái vòm kết nối với khối công trình 4 tầng. Mỗi dấu mốc đều cho thấy sự thay đổi của Đồng Xuân để thích ứng với thời cuộc và nhu cầu phát triển của Hà Nội.

Tuy nhiên, giá trị của chợ không chỉ nằm ở tuổi đời công trình. Ông Nguyễn Song Tùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Đồng Xuân nhìn nhận, nơi đây là một “di sản sống”, được tạo nên từ 4 yếu tố gắn bó với nhau bao gồm không gian kiến trúc, hoạt động giao thương, cộng đồng tiểu thương với tri thức nghề và ký ức của nhiều thế hệ.
Sức sống của khu chợ trước hết được làm nên bởi những con người đã gắn bó với nơi này qua nhiều thập niên. Bà Trần Thị Thu, tiểu thương kinh doanh ngành hàng phụ kiện cầu lông kể, bố mẹ bà đã buôn bán ở chợ từ những năm 1970. Khi mới 9–10 tuổi, bà đã theo mẹ ra chợ bán hàng. Sau hàng chục năm tiếp nối công việc gia đình, bà vẫn duy trì gian hàng và hiện các con cũng cùng kinh doanh với mình. Công việc buôn bán ở Đồng Xuân đã giúp bà nuôi các con trưởng thành, lập gia đình. “Tôi rất yêu quý nghề mà bố mẹ để lại”, bà Thu chia sẻ.

Câu chuyện của một gia đình cho thấy, phía sau hoạt động giao thương là những mối gắn kết bền bỉ giữa các thế hệ. Với nhiều tiểu thương, chợ không chỉ là nơi tạo thu nhập mà còn là một phần đời sống, nơi lưu giữ ký ức gia đình và bản sắc nghề nghiệp. Chính cộng đồng ấy đã giúp Đồng Xuân thích nghi qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Tuy nhiên, những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm cũng đặt ra một thách thức, làm sao để truyền thống không trở thành lực cản trước những thay đổi ngày càng nhanh của thị trường. Thương mại điện tử phát triển, hành vi tiêu dùng thay đổi khiến mô hình bán buôn truyền thống chịu sức ép rõ rệt. Bên cạnh đó, vị trí của chợ trong khu phố cổ khiến việc vận chuyển hàng hóa, tổ chức giao thông và cải thiện hạ tầng gặp không ít khó khăn. Những yêu cầu về an toàn, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường và chất lượng không gian công cộng cũng ngày càng cấp thiết.
Bài toán đặt ra vì thế không đơn giản là làm mới diện mạo khu chợ, mà phải tìm được cách dung hòa giữa bảo tồn giá trị vốn có và đáp ứng nhu cầu phát triển.
Định hình không gian sáng tạo trên nền tảng di sản
Trước những thách thức đó, việc định hướng phát triển chợ Đồng Xuân thành tổ hợp kinh doanh sáng tạo là cách tạo thêm động lực tăng trưởng mới ngay từ chính những giá trị di sản sẵn có. Sáng tạo ở đây không được hiểu đơn thuần là đưa tác phẩm nghệ thuật vào không gian chợ hay tổ chức một sự kiện ngắn ngày. Vấn đề cốt lõi là kết nối hoạt động thương mại với thiết kế, văn hóa, công nghệ và trải nghiệm, qua đó tạo thêm giá trị kinh tế cho chính những người đang làm nên sức sống của khu chợ.
Bà Bùi Thanh Hương, Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc, Phó trưởng Ban tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 cho rằng, một không gian sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi những ý tưởng được đưa vào đời sống và có khả năng phát triển từ kinh tế. Bà chia sẻ mong muốn đưa Đồng Xuân trở thành “trái tim của kinh tế sáng tạo”, bởi những người tiểu thương, những hoạt động giao thương lâu đời chính là nền tảng quan trọng của khu chợ. Theo bà Bùi Thanh Hương, lễ hội không nên chỉ dừng lại ở một sự kiện diễn ra trong 10 hay 20 ngày. Những hoạt động nghiên cứu, thực hành sáng tạo cần trở thành nền tảng cho quá trình chuyển đổi lâu dài, để các ý tưởng có thể tiếp tục được thử nghiệm, điều chỉnh và ứng dụng trong đời sống kinh doanh. Đây cũng là cách để sáng tạo không đứng bên ngoài cộng đồng mà bắt đầu từ nhu cầu và điều kiện thực tế của cộng đồng.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Song Tùng nhấn mạnh, hoạt động thương mại truyền thống, đặc biệt là bán buôn, vẫn phải là nền tảng của khu chợ. Ông thẳng thắn nhìn nhận một bộ phận tiểu thương đã quen với phương thức kinh doanh lâu năm nên còn chậm tiếp cận cái mới. Qua các hoạt động sáng tạo, những người kinh doanh có cơ hội làm quen với cách tổ chức không gian, phương thức tiếp cận khách hàng và những mô hình kinh doanh khác.
Tuy nhiên, không phải ý tưởng nào cũng có thể áp dụng ngay. “Có những cái chúng tôi thấy nó phù hợp, có những cái chúng tôi thấy nó chưa phù hợp. Việc tiếp nhận sáng kiến cần có sự chọn lọc, phù hợp với điều kiện kinh doanh và khả năng thích ứng của tiểu thương”, ông Tùng chia sẻ.
Từ yêu cầu đó, một số hướng đi có thể được nghiên cứu là kết nối tiểu thương với các làng nghề, nghệ nhân và nhà thiết kế để đổi mới mẫu mã, bao bì, cách nhận diện sản phẩm, hỗ trợ đưa hàng hóa lên nền tảng số, phát triển các hoạt động trải nghiệm văn hóa gắn với lịch sử và đời sống thương mại của Đồng Xuân. Những kết nối này có thể giúp hàng hóa truyền thống tiếp cận nhóm khách hàng mới, đồng thời tạo thêm câu chuyện và giá trị cho sản phẩm.
Không gian chợ cũng có thể được nhìn nhận rộng hơn chức năng mua bán thuần túy. Những ý tưởng về không gian xanh, mái che, sân vườn, khu vực sinh hoạt và trình diễn văn hóa được đặt ra trong quá trình thảo luận. Nếu được nghiên cứu kỹ lưỡng, phù hợp với kiến trúc, hoạt động thương mại và điều kiện vận hành, các không gian này có thể bổ sung trải nghiệm cho người dân, du khách mà không làm gián đoạn nhịp kinh doanh thường nhật.

Kinh nghiệm hợp tác quốc tế cũng mở thêm góc nhìn cho quá trình chuyển đổi. Bà Anne-Louise Mesadieu, Phó Chủ tịch Hội đồng vùng Île-de-France (Pháp), nhắc lại quan hệ hợp tác giữa vùng Île-de-France và UBND thành phố Hà Nội từ năm 1989, trong đó văn hóa và di sản là những trụ cột quan trọng. Bà cho biết, chợ Đồng Xuân từng là đối tác trong chương trình hợp tác về kinh tế tuần hoàn và quản lý rác thải, hướng tới thí điểm mô hình chợ không rác thải, đồng thời nhấn mạnh vai trò của sự tham gia từ người dân, đặc biệt là phụ nữ. Từ kinh nghiệm đưa nghệ thuật vào các nhà ga thuộc dự án Paris Grand Express, bà gợi mở khả năng kết hợp giữa không gian công cộng, giao thông và văn hóa, để nghệ thuật hiện diện trong đời sống thường ngày. Với Đồng Xuân, điều đó có thể là một hướng tham khảo, bởi văn hóa không chỉ được trưng bày trong những thiết chế riêng biệt mà có thể hòa vào không gian giao thương, nơi người dân và du khách cùng tiếp xúc, trải nghiệm.
Theo các đại biểu tại tọa đàm, quá trình chuyển đổi cần có sự phối hợp giữa đơn vị quản lý, tiểu thương, chính quyền, giới chuyên môn, nghệ sĩ, nhà thiết kế và cộng đồng. Trong đó, tiểu thương phải được đặt ở vị trí trung tâm, bởi họ là những người trực tiếp vận hành khu chợ và chịu tác động từ mọi thay đổi. Các ý tưởng cần được trao đổi, thử nghiệm và đánh giá trên cơ sở hiệu quả thực tế, thay vì áp đặt một mô hình có sẵn.
Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo không phải hành trình từ bỏ quá khứ để theo đuổi một hình thức mới. Đó là quá trình tìm cách để những giá trị lâu đời tiếp tục thích ứng với đời sống đương đại. Như ông Nguyễn Song Tùng nhấn mạnh, dù chuyển đổi theo hướng nào, bên trong khu chợ vẫn phải có hoạt động kinh doanh, người tiểu thương có thể sống được bằng nghề. Bởi vậy, đổi mới không chỉ tạo ra những không gian hay phương thức kinh doanh mới, mà quan trọng hơn là gìn giữ điều kiện để những con người đang làm nên di sản ấy tiếp tục gắn bó, phát triển và trao truyền nghề nghiệp cho các thế hệ sau.
Quỳnh Dương